Торээн чогаал, 5 класс
Тайылбыр бижик
5-гы класска торээн чогаалга ажылчын программаны амгы уенин негелдезин езугаар ажылчын программанын тургузуун бижиирде, ортумак ниити ооредилгеге хамаарыштыр РФ-тин ФКС-нын негелделеринге, сорулгаларынга даянып, Е.Т.Чамзырын, М.А.Кужугет, Л.Х.Ооржак оларнын парлатканы “Тыва аас чогаалы болгаш литература” (Кызыл, 2012) деп чижек программазын удуртулга кылган.
Школага тыва аас чогаалы болгаш литератураны ооредириниё сорулгалары
ооредиглиг:
- чогаал созуглелинин тургузуун, уран-чеченин, оон дылынын онзагай талаларын, идей-тематиктиг утказын, композициязын ханы сайгартып;
- чогаалдын теориязынын эге билиглеринге даянып, чечен чогаалдын аймаан, жанрын, хевирин, оон бижиттинген тоогузун чыып;
- чечен чогаалдын онзагайын уран чуулдун оске хевирлери-биле деннеп, орус болгаш оске-даа чоннарнын литературазында тыва чогаалдарнын идей-тематиказы-биле хооннеш уткалыг чогаалдарны деннеп;
- чогаал сайгарарынга ажыглаар янзы-буру медээ-сумелерни ( Интернет четкизи, словарьлар, библиографтыг справочниктер, энциклопедиялар) ажыглап сайгарарын ооредир.
Сайзырадыр:
- уругларнын амыдыралче бот-тускайлан медерелдиг коружун хевирлеп, чогаадыкчы арга-шинээн;
- аас болгаш бижимел чугааны делгереёгей, утказынга дууштур шын ажыглап, сайгарарын сайзырадыр.
Кижизидилгелиг:
- сагыш-сеткили байлак, мозу-будужу чаагай, эптиг-чоптуг;
- кижилерге, торээн черинге, бойдузунга ынак, хумагалыг;
- хамааты бот-медерели бедик; ада-чурт тоогузун унелеп билир;
- номчулгага сонуургалдыг, чогаадыкчы езу-биле боданып, бодунун туружун амыдыралдын кандыг-даа байдалында камгалап билир кижини кижизидер.
Тыва дыл, 5 класс
5-ки класстыё ажылчын программазын РФ-тиң Ɵѳредилге болгаш эртем яамызының 2010 чылда үндүргени «Примерные программы по учебным предметам. Стандарты второго поколения. Русский (родной) язык. 5-9 кл, Ш.Ч.Сат, Н.Д.Сувандииниң 5-9 класстарга тыва дылдың программаларынга даянып тургускан.
Тыва дыл – Азия диптиң төвүнде чурттап чоруур түрк дылдыг чоннарның төлээзи болур тыва чоннуң төрээн дылы. Тыва дыл ук чоннуң аразында кол харылзажылга дылы болуп, ниитилелдиң аңгы-аңгы адырларында, эң ылаңгыя культура болгаш эртем төптеринде ажыглаттынып болгаш амыдыралдың янзы-бүрү негелделерин хандырып чоруурундан аңгыда, дараазында хүлээлгелерни база күүседип турар:
• тываларның салгалдарының аразында харылзажылганың база бир аргазы бооп;
• тываларның өгбелериниң чүс-чүс чылдарда аас чугаа дамчыштыр салгап ап келгени тыва улустуң байлак аас чогаалының хөй янзы жанрларының шыгжаттынып, кадагалаттынганы дыл болуп;
• амгы үеде нептереп турар массалыг чепсектерниң, уран чүүл база культураның хөй аңгы хевирлери (жанрлары) байлаа-биле ажыглаттынып;
• сөс болгаш чечен чогаалдың чогааттынып, нептереп турарының бадыткалы болуп;
• өске эртемнерни шиңгээдип алырынга өзек болбушаан, уругларның бүгү талазы-биле сайзыралынга идиг болуп;
• эртемде чаа ажыдыышкыннарның дылы болбушаан;
• амыдыралдың аңгы-аңгы адырларындан бүгү информация, медээлерни дамчыдар болгаш чыырының кол аргазы болуп, тыва чонга бараан болуп чоруур.