Допчузу:
Киирилде…………………………………………………………….
І эге
+=ренип турары чогаалдарда пейзаж чурумалы-биле ажыл
§1. Ном-биле ажыл……………………………………………………
§2. Пейзаж чурумалыныё сайгарылгазын кылдырары:
1. Лингвистиктиг сайгарылга………………………………………..
2. Литературлуг сайгарылга………………………………………….
Т\ёнел…………………………………………………………………...
ІІ эге
Пейзаж чурумалдыг чогаадыгны бижидери
§1. 5 класска чогаадыгны бижидери………………………………….
§2. 6 класска чогаадыгны бижидери…………………………………..
§3. Демдек салырыныё негелделери………………………………….
§4. Частырыглар-биле ажылды чорудары…………………………….
Т\ёнел……………………………………………………………………
Ниити т\ёнел…………………………………………………………….
Капсырылга……………………………………………………………..
Кызырылда……………………………………………………………..
Ажыглаан литература даёзызы
Эртем ажылдары…………………………………………………….
+=редилге номнары…………………………………………………
Словарьлар даёзызы…………………………………………………
Пейзаж чурумалдыг чогаадыгны бижидип өөредири» (5-6 класстың төрээн чогаал номунда чогааллдарга даянып).
Чогаадыг бижиири гуманитарлыг ==редилге системазынга кол черни ээлеп турар болгаш ==реникчини чечен-даа публицистиг-даа чогаалды сайгарып ==рениринге, аёгы-аёгы эртемнерни ==ренип тура билип, чедип алган ч\\лдерин т\ёнеп билириниге база боданыышкынын сайзырадыры, овур-хевирни бажынга, караанга чуруп, бодалын бижик кырынга шыны, тодазы-биле чуруй аарак илередип билиринге ==редир. Чогаадыг дээрге ==реничиниё к-б чогаалды эки билиринден хамааржыр, ону кичээнгейлиг номчаанындан аёаа хамаарылгазын илередип билири болур.
Чогаадыгга (кандыг-даа чугаага) 3 кол элемент турар: бижип турар ч\\л\н\ё утказы, уткалыг болуру (тема), ону канчалдыр (кандыг с=стер, Д дузазы-биле - форма) база чурумалдыг аргаларны ажыглааны.
Дыл болгаш чогаал кичээлдеринге уруглар с=з\глелдерниё шупту хевирлерини ==ренир болгаш оларныё жанрыныё аайы-биле стилин тодардып, оларныё аразында ылгалын билген турар. Ынчангаш чогаадыг бижидип ==редиринге эё чугула чада – стильдерни шиёгээттирип алыры. Тыва дылдыё стильдерин 9 класс номунда тодазы-биле киирген. Литературлуг дыл болгаш аас чугаа дылы, чечен чогаал дылы, жаргон болгаш адиалектилер шуптузу дылдыё составынче кирип турар болганда, оларныё тус-тузунда ужур-дузазын база ылгалдыг ч\\лдерин эки ==реткен турар.
Стильдерден аёгыда бир чугула ч\\л – литературлуг дылдыё нормаларын, ол дылга шын бижиири болгаш шын чугааларыныё негелделерин билген турарын чедип алыр. Аёгы-аёгы стильге хамааржыр с=з\глелдер-биле ажылддадып, оларныё тус-тузунда демдектерин, штамп апарган с=стер. СК, Д-рын сайгартып болур.
Ооё соонда чечен чогаал стилинге элээн доктаап, ооё =ске стильдерден онзагай демдээн сайгартып, =ске стильдерниё элементилери туруп болур болгаш дылдыё чурумалдыг аргалары шупту хереглеттине бээрин хайгаарадыр. Аёаа =ске стильдерден аёгыда диалектилер, жаргон, сленг, арго … с=стер база кире берип болур. Оларны автор чогаалдыё тема болгаш идеязынга д\\шт\р ооё утказынга кайы хире чедимчелиг болурунуё аайы-биле киирип алыр. Ону билиндирери-биле дарааазында ажылдарны кылдырып болур:
1. аёгы-аёгы стильдиё с=з\глледерин, кара чугаа элементилерин интерактивтиг самбырага к=рг\скеш, оларныё стиль демдектерин к=рг\зер.
2. Чамдык с=стер, СК, Д-ны литертурулг синонимнери-биле солуп болур. Чижээ: «+д\генде.чайлагдан» чижектер:
3. аёгы-аёгы стиль элементилери кирип турар чечен чогаал с=з\глелдерни интеракт самбырага азы чогаалдыё номундан к=рг\скеш,
оларныё ында кирген чылдагааннарын, авторнуё сорулгазын, бодалын тыптырар.
Кайы-даа темага, ч\н\ё-даа дугайында чогаадыгны бижип болур. Бис бо дыёнадыывыска пейзаж чурумалдыг чогчаадыгы бижиириниё методиказын к=крг\зер бис.
Пейзаж – француз дылдан очулдурарга «чурт, девискээр» дээн уткалыг с=с. Чечен чогаалда пейзаж чурумалын номчуп тура, аңаа үндезилеп, уругларның боттарының чугаазы сайзыраар ужурлуг. Ынчангаш өөреникчилерниң аас чугаазын байыдарының оруктары аас болгаш бижимел болур. Бижимел чугаа сайзырадылгазының бир чедимчелиг хевири чогаадыглар болур.
5-6 класстың тыва чогаал номнарында аңгы-аңгы авторлар долгандыр бойдусту, ооң өскерлиишкиннерин уран-чечен аргалар-биле база дылдың байлак сөстери-биле илередип, оларны х=й\-биле ажыглаанындан ооң каас-чараш чурумалы улам онзагай, чараш кылдыр чуруттунган. Кижиниң эмоционалдыг, интеллектуладыг база физиктиг байдалдарын илередирде, ол бойдус чурумалынга даянып бижий бээрге, кайгамчык чараш. Ынчангаш ол бойдус езулуг дириг, амылыг чүве болуп, кижилер ышкаш сагыш-сеткили өөрүп, кударап турар кылдыр көргүскени-биле онзаланып келир болгаш уругларны чүвени деңней көөр, бүгү бойдус кижи-биле сырый харылзаалыг деп бодалга эккээри-биле ук чурумал кончуг салдарлыг.
Орус дылды башкылаарының методиказында чогаадыгларның тоожуушкун (сочинение-повествование), чурумал (сочинение-описание), угаап тайылбырлавышаан бижиир (сочинение-рассуждение) чогаадыгларны аңгылап турар.
К.Х.Оргунуң «Тыва дылды ортумак класстарга башкылаарының методиказы» база К.Б.Март-оолдуң «5-9 класстарга тыва дылды башкылаарының методиказы» деп ажылдарында чогаадыгларның дараазында хевирлерин киирген: чогаадыг-миниатюра, хыналда чогаадыг, өөредиглиг чогаадыг, чагаа-чогаадыг, тоожуушкун-чогаадыг, чурумалдыг чогаадыг, угаап тайылбырлаашкынныг чогаадыг. Тыва дылдың методиказының өөредилге номнарында \стүнде айытканывыс чогаадыглар тоожуушкун, чурумал, угаап тайылбырлаашкын чогаадыгларның чорудуунуң болгаш оларны кичээлге ажыглаарының дугайында тайылбыр чок деп болур. Ол ажылдарда ук чогаадыгларның аттарын киирзе-даа, оларның чорудуунуң дугайын, оларны аңгылап, делгереңгей тайылбырлавайн барган.
ө=редиглиг сорулгалар:
1. Өөренип эрткени пейзаж чурумалы кирген чогаалга даянып, сагышта бодалын саазынга шын бижип, илередип шыдаар кылдыр өөредир.
2. Чогаадыгларның хевирлерин болгаш оларның тус-тузунда ужур-дузазын уругларга өөредип, шиңгээттирер бетинде, пейзаж чурумалы кирген сөзүглелдерден тыптырары;
3. Тыва чогаал кичээлдеринге ук чурумалдарның ужур-дузазын уруглар боттары медереп билир кылдыр түңнелге эккээри.
чугаа сайзырадыр талазы-биле сорулгалар::
1. Чогаалда пейзаж чурумалы кирген \з\нд\н\ тыптырып, ону аянныг номчудуп өөредир. Бойдус чурумалында кирип турар домактарның утказынга таарыштыр ону аңгы-аңгы эмоционалдыг байдалга номчуурун чедип алыр. Чижээ: Аяс, кааң, чылыг хүн дугайында үзүндүнү чиик хөөннүг кылдыр номчууру азы бүргег, соок, кышкы азы хаттыг хүн дугайында бир янзы хөөн-биле номчууру дээн чижектиг дээш оон-даа өске;
2. Пейзаж чурумалдыг үзүндүнү доктааттыргаш, ооң аянныг номчулгазын чедип алыры;
3. Ол пейзаж чурумалының кыска утказын чогаалда бижиттингенинден улуг хажытпайн чугааладыры азы бижиттирери;
4. Ук чурумалда чылдың үезин солуп тургаш, ол-ла чурумалды үениң аайы-биле өңнерни, температураны өскертип чугааладыры дээш оон-даа өске;
5. Уруглар-биле экскурсия чорутпушаан, оларның көрген бойдус чурумалы-биле чогаалда ол-ла үени, ындыг хевирлиг бойдусту чуруп көргүскени-биле дөмейлешкек азы ылгалдыг чүүлдерни деңнештирип тургаш, тайылбырладыры;
6. Уругларның боттарының чурттап турар чериниң пейзаж чурумалын бижидери. Чоорту кожуунунуң төвүнде база Тываның төвү Кызыл хоорайда чурумалдыг черлерниң онзагай, чаражының дугайында чогаадыг бижиир апаар;
7. Даап бодаашкынын, делегей көрүүшкүнүн, кругозорун база угаан-медерелин сайзырадыр.
Оон аңгыда дараазында кижизидилгелиг сорулгаларны база салган бис:
1. Бойдуста бар бүгү чүүлдерни боттуг, шын кылдыр илередиптеринге болгаш долгандыр турар бүгү - ле чүүлдү эскерип, хайгаарачал болурунга кижизидер.
2. Чогаалда бижип каан чүүлдүң боттуг амыдырал-биле холбаалыын уруглар медереп билип, оларның өзээн чайгаар бүткен бойдус чурумалы тургузуп турар деп чүвени уругларга билиндирер.
3. Чогаалдарда бойдус чурумалын таварыштыр төрээн черинге ынак болурунга кижизидер.
4. Төрээн чериниң чараш чурумалын эскерип, чарашсынып, аңаа чоргаарланып чоруурунга кижизидер.
5. Пейзаж чурумалдарын дамчыштырэкологтуг кижизидилгени чедип алыры, төрээн черинге, бойдузунга хумагалыг, камныг болурунга кижизидер.
Чурумалдыг чогаадыгның хевирлери:
1. Бойдус чурумалын чуруп бижиири.
2. Өөреникчилерниң даап боданыышкынынга үндезилээн чурумалдыг чогаадыг;
3. Чурттап турар девискээриниң, суурунуң болгаш хоорайының чараш булуңун чуруп бижээн чогаадыг;
4. Кандыг-бир черге бир дугаар келгеш, ол черниң бойдузунуң дугайында медээлээн чагаа хевирлиг бижиир чогаадыг.
5. Чогаалда чурумал пейзажты улаштыр бижиир чогаадыг азы көргени кино, видеофильмнерге үндезилеп бижиири.
Л.Г. Барластың «О категории выразительности и изобразительных средствах языка» [РЯШ 75], Г.К. Бочарованың «приемы обучения сочинению» [ГБ ЛВШ 23], В. Влодзяновскаяның «Пейзажная живопись на уроках развития речи» [ВВБ 30], В.В.Литвиновтуң «Воспитательное значение школьных сочинений» [ВЛ ЛВШ 61], З.Шожалдың «Пейзаж овур-хевирлерни ажыдарының уран аргазы» [ЗШ Б 38].
Өөренип турары чогаалдарда пейзаж чурумалы-биле ажыл
Чогаадыг бижип өөредири дээрге-ле өөреникчи кижини чечен-мерген, дылгыр, чугаазы сайзыраёгай, угаангыр-сагынгыр болурунга белеткээриниң бир аргазы болур. Школага чогаадыг уругларны чүгле келир үеде практиктиг ажыл-ишке белеткээр эвес, а кол билиглерниң нормаларын шингээдип алырынга, делегей көрүүшкүнүн болгаш аажы-чаңын кижизидип, хевирлээринге дузалыг.
Чогаадыглар бодалын саазын кырынга шын илередип өөредиринче угланган болгаш уругларның чүткүлдүг тура соруун көдүрүп, ажылынга сундулуун бедидер.
Чогаадыг литература-биле холбаалыг болганда, уругларны кижизидер сорулгалыг. Кижиниң чугаазы шын болгаш харылзаалыг болза, боданырының деңнели бедик болур.
Чечен чогаалда пейзаж чурумалын номчуп тура, кижиниң сагыш-сеткили дойлуп кээп, ында бижип турар чурумалдар каракка ала чайгаар чуруттуна бээр. Чаашкын соонда арыг агаарның шыксыг чыды, чодурааларның чечектелип турар үезинде чаражы дээш черле дириг бойдуста чүү чок дээрил аан! Уруглар долгандыр бойдузунуң каас-чаражын улам-на эскерип, ооң чажыттарын тыварынче сонуургалы бедиир. Ол чарашсынганы бойдус чурумалынга үндезилеп дараазында ажылдарны чорудуп болур:
1) шүлүктер чогааттырары;
2) чуруктарны чурудары;
3) фоточуруктардан тырттырары;
4) тырттырган, чураан чуруктарын делгелгелерге салып, азы маргылдаалыг конкурстарже чортуру;
5) бойдуста чайгаар бүткен материалдарны чыып алгаш, ону кандыг-бир чүвеге дөмейлеп тургаш, хевирин үндүргеш, янзы-бүрү макеттерни тургузары; 6)гербарийлерни чыыры.
§ 1. Ном-биле ажыл
Пейзаж чурумалы – кайы-даа чогаалдарда эң-не хөй хереглеттинер аргаларның бирээзи болур. Пейзаж (бойдустуң чуруу, чурумалы) чүгле кандыг-бир черниң онзагай демдектерин чылдың кайы-бир үезинде чуруп көргүзеринден аңгыда, бир болуушкуннарның артында бир чүүл азы фон тургузуп турар. Оон аңгыда бойдус чурумалы номчукчуга тускай хөөннү киирип, персонажтарның сагыш-сеткилин билип алырынга ужур-дузалыг база болуп болур.
5-ки класстың төрээн чогаал номунда ниитизи-биле 17 проза чогаалы кирип турар. Оларның иштинде 9 чогаалда пейзаж чурумалы кирип турар.
Пейзажты кончуг тодаргайы-биле чуруп көргүзүп турар чогаалдарга Олег Саган-оолдуң «Эжишкилер», «Бораңга таварышканы» («Баян-Таланың кижизи» деп тоожудан үзүндү), Ондар Сеглеңмейниң «Нина Салчак каникулда», Байкара Хөвеңмейниң «Гостиницага», Куулар Оргунуң «Буура», Монгуш Эргептиң «Өдүгенде чайлаг» деп чогаалдарда колдуунда кышкы болгаш часкы бойдусту чуруп турарын эскерген бис. Оларның хөй кезиинде тайга, арга-арыг, хем-сугнуң чурумалдарын көргүзүп турар.
6 класстың төрээн чогаал номунда 14 проза чогаалы бар. Ооң иштинде 8 пейзаж чурумалы кирип турар. Колдуу час, чайның чурумалы хөй чураан. Оларга Степан Сарыг-оолдуң «Ол-ла Маскажык», Куулар Оргунуң «Алышкылар», Салчак Токаның «Араттың сөзү» деп чогаалындан бирги номнуң «Тос чадырда» деп кезээниң «Мерген», «Каа-хем» эгелерде бойдус чурумалы, Степан Сарыг-оолдуң « Шойдаң ирейниң Чудукмаа дугайында чугаазы», Олег Саган-оолдуң «Найырал», Эдуард Донгактың «Мөңге ыр», Хөвеңмей Ойдан-оолдуң «Эзир», Монгуш Өлчей-оолдуң «Хөөрээрниң чугаалары» хамааржыр. 6-гы класстың төрээн чогаал номунда час, чай, кыш хөй таваржып турар, а күс 1 чогаалда бар.
6-гы класска өөреникчилер «чечен чогаалда пейзаж» деп билигни шиңгээдип, өөренмишаан, өөренип эрткен чогаалдарындан пейзаж чурумалдарының чижектерин тып, сайгара бээр. Чижээ: Х. Ойдан-оолдуң «Эзир» деп чечен чугаазында частың чурумалы: «Частың башкы айының сөөлгү хүннери турган. Хүн-даа бедээн. Алаак-шынааларның, хову-шөлдерниң хары чарбыдыңнап эрип эгелээн. Дүъш үези чоокшулап, хүн кара чылып келирге, ой-чиктен дамырак сарыг суглар шулурткайнып чаржып-ла баткылаар. Хүн келген тудум-на улам чылып орган. Омак-хөглүг апарган. Кыштың ажыңнадыр хаарып келир соок чывары, көжегелей дуй тудуп келир шаң-туманы ам кайда боор. Долгандыр бүгү чүвени көөрге, артында хостуг-шөлээн ышкаш көзүлгүлээр.
Чараш частың келгенинге уруг-дарыг-даа, улуг улус-даа, дириг амытаннар-даа, долгандыр туруп турар үнүш-бойдус-даа өөрүп турар» _ частың демдектери черге, хемге канчаар көстүп келири каракка дораан чуруттунуп келир. Өөреникчилер мындыг чижектерни номдан тып номчааш, часка хамаарыштыр дыка хөй билиглерни шиңгээдир. Сөзүглел-биле уругларны ажылдадырыныё чадалары:
1. Сөзүглелди башкының болгаш өөреникчилерниң аянныг номчууру
Пейзаж чурумалы кижиниң эмоционалдыг, психологтуг байдалынга, сагыш-сеткилинге аажок дээштиг арга. Ынчангаш ортумак класска бойдус чурумалы кирген үзүндүнү бир тускай хөөннүг кылдыр башкы номчуп бээри чугула.
Башкының кандыг-бир үзүндүнү аянныг номчаанындан уруглар ону сагыш-сеткилинге, угаан-медерелинге чоок хүлээп алыр. Чылдың кайы-бир үезиниё дуг-да номчуп тургаш, ол үеге хамаарыштыр классиктиг музыканы, х==мей, сыгытты азы бойдус чурумалы кирген улустуё кожамыындан салып алырга, кончуг дээштиг. Аянныг номчулгадан чогаалчының пейзаж чурумалын кандыг хөннүг бижээнин уруглар медереп, билип алырлар.
2. Словарь-биле ажыл
Словарь-биле ажылдың кол-ла сорулгазы - уругларның сөс-домаан чаа-чаа сөстер-биле байыдып, чеченчидери болур. Словарь ажылын башкы хүн-бүрүде-ле чорудуп турар. Пейзаж чурумалын номчуп тура, өөреникчилер дириг бойдустуң өскерлиишкиннеринде, болуушкуннарында бо-ла билдинмес сөстерге таваржы бээр. Чижээ: Олег Саган-оолдуң «Эжишкилер» деп чечен чугаазында часкы үениң пейзаж чурумалын аажок чараш кылдыр көргүскен: « Хар чаа чаапкан, чер ам-даа кургаалак, чүгле хүннээрек черниң кыры куурарты кургай берген, ам-даа аш-куу частың тыныжы. Ооң шыктыг соок салгыны туразында аажылап чоруп турган. Ынчалза-даа хүннүң чылыышкынныг херелдери черже өрүмнелдир сиңип кирип, ооң амыдыралын диргизип эгелээн: дагларның мээстеринде, ыжык черлеринде көктерниң, шончалайларның баштары чаа-ла суггуйтур үнгүлеп, чадаң сарыг чечектер чаптып келген аяс дээрде хүннүң чылыдып турар херелдеринге өөрүп чытканнар» (КО ТЧ 67).
1. Беседа методунуң дузазы-биле башкы сөзүглелде утказы билдинмейн баар хире сөстерни тодараткаш, оларның уткаларын тайылбырлап словарь ажылын чорудар азы ук сөстерниң чуруун көргүссе улам эки. Чижээ: мээс (), ыжык чер, чаа-ла суггуйтур үнгүлээн дээн ышкаш сөстерниң утказын уруглар билбейн барып болур. Оон ыңай ол сөстерниң синоними, антоними, омоними бар бе, тодарадыры-биле өөреникчилерден айтырар.
2. Айтырыглар дузазы-биле сөзүглелде кандыг үени көргүскенин, ооң кол демдектерин илередип, түңнээр. Частың демдектерин илередирде автор кандыг сөстерни ажыглап турарыл, кайы чугаа кезектери барыл, деңнелге, эпитеттер бар бе дээн чижектиг анализти чорудар. Ынчангаш словарь ажылы-биле беседа методу сырый харылзаалыг болуп, уругларның чугаа-домаан байыдар шынарлыг.
3. Пейзаж чурумалын ==редип тура, чорудуп болур ажылдар
1) Экскурсия азы походту (бойдусче үнүүшкүннү) организастаары
Маңаа кол-ла чүве уругларның бойдуста бар чүүлдү баштай караа-биле көрүп, хайгаарап, чарашсынып-магадаанының соонда, ол-ла чүүлдерни чогаалда база ынчалдыр бижип каап болур деп чүвени медереп билири. Оон бойдуста бар пейзаж биле номда бижип каан пейзаж деп чүвениң ылгалын билип алыр. Бир эвес бойдуста пейзажты уруглар херек кырында онзазынып көрүптер болза, а чогаалда ындыг арга чок болур. Ынчангаш чогаалда пейзаж чурумалын уруглар сагышка чуруп, караанга сагыштап бодап алыр апаар.
Ол экскурсия \езинде башкы уругларныё кичээнгейин чылдыё \езиниё аайы-биле бойдустуё =скерлип турарыныё демдектерин хайгаарадыр сорулга-биле беседаны чорудар. +=редир деп турар чогаалы-биле холбашкан кайы-бир булуёну уруглар сактып алырын сагындырып болур. Чижээ: «Бораёга таварышканы» деп чогаал к\ск\ \ениё чурумалы-биле эгелээр. Ынчангаш к\ск\ аргаже азы тайгаже экскурсия \езинде ында к\ст\ё демдектерин хайгаарадып болур. Бир эвес уруглар «Бораёга таварышканы» деп чогаалда болуушкуннарныё болуп турар чериниё чоогунда чурттап турар болза (Ч==н-Хемчик, С\т-Х=л кожууннарыныё девискээри), чогаал номун ап алгаш, ында чурумалдыё кайы хире таарыштыр чуруттунганын хайгаарадып болур: «Октябрьныё баштайгы х\ннериниё бирээзиниё эртенинде ыраккы Кызыл-Тайга бажында ак-к=к кыдыгларлыг =ле-к=к булут адырланып алган, тайганыё тас с\в\рлерин шыва алыксап, бодунуё эжелелин улам калбартып, херлип, ш=йл\п турган ышкаш болган. Дээрниё мурнуу чарыында к=ёг\с аяс, ында х\н =р\леп \н\п келген. Х\нн\ё херелдери чер кырын шыва алы берген, \н\ш, ыяш б\р\з\нге боттарыныё салдарын, чылыын халдадып эгелээн»
Ол чурумалды карак-биле эвес, а сөстер дузазы-биле чуруур апаар деп медереп билир ужурлуг. Ынчангаш сөстүң, дылдың элементилериниң ужур-дузазын уруглар боттары медереп биле берген турар. Ону башкының удуртулгазы-биле өөреникчилер сайгарып көргеш, аңаа үндезилеп боттары пейзаж чурумалын бижиир аргалыг апаар.
А.В.Текучев « Основы методики русского языка в 4-8 классах» деп өөредилге номунда чурумалдыг чогаадыгны белеткээрде дараазында схеманы ажыглаарын сүмелеп турар:
1. +=реникчилер хайгааралдарын башкыныё дузазы-биле болгаш тускай тургустунган план езугаар чорудар (чижээ, к\ск\ аргаже, паркче азы чимистиг садче) агаарлаашкын бооп болур;
2. Хайгааралдарын ==реникчилер тускай дневникке демдеглевишаан, бойдустуё кандыг-бир =скерлиишкиннерин эскерерлер. Чижээ: чазын анай-хаактыё чазылганы, куштарныё чылыг чурттардан чедип келгени, шончалайларныё \н\п келгени дээш оон-даа =ске). +=реникчилерниё бижип алган хайгааралдарын башкы хынаар, эё эки бижиттинген эскериглерни \нелеп, демдеглээр, ооё соонда ==реникчилер боттары азы коллективтии-биле чогаадыгныё планын тургузар;
3. Мурнунда алган билиглеринге даянып алгаш ==реникчи чогаадыгны бот дугайты бижип эгелээр.
6-гы класста күстүң чурумалын чураан пейзаж чаёгыс чогаалда бар. Степан Сарыг-оолдуң «Ол-ла Маскажык» деп чечен чугаада мындыг үзүндүнү киирген: «Ынчаарда күскү кара-доңдак кидин-не шаккыңайнып келген. Сыннар баштарының чоткан хары ийни куду дүнениң-не соястаза-соястаза, эзимнер эдектеринден бакылап келгилээн»
6-гы класстың өөредилге номунда эң онзагайы-биле Каа-Хемниң часкы үеде байдалын чураан:
«... Сарыг-Септиң, Коптунуң, Бай-Сөөттүң, Баян-Колдуң, Теректигниң шөлдери, Каа-Хемниң делгем шынаалары аңгысталы берген чытканнар.
… Чылыг чаагай час хенертен келгеш, ол доштарны дүрген эргизиптер орта, көрбээн чүвези чок Каа-Хем безин аңаа шыдашпайн, эриктерден ажып чытканы ол-дур ийин...» (КО ТЧ 113).
Часкы үеде Каа-Хемниң байдалын автор кончуг чараш уран-аргаларны ажыглап тургаш чураан. Кижиниң эмоционалдыг, физиктиг кылдыныгларын диригжидилге аргазын ажыглап тургаш, ону улам чеченчиткенинден бир-ле тоол-домакта маадырга-даа дөмей ышкаш апарган.
Экскурсиядан аёгыда Тываныё бир онзагай булуёунуё дугайында киночуруктар, видеофильмнер бар болза, оларны база ук чогаалды номчуп эгелээр мурнунда азы номчуп турар \еде ажыглап болур. Оон аёгыда ол кинону к=рг\з\п тура, чогаалга даянып, чурумалдыг чогаадыгны бижиттирип болур. Чижээ: Монгуш Эргептиё «+д\генде чайлаг» деп чогаалынга ханы тус черниё пейзажын билиндирип аары-биле Тываныё КРТК-ниё тырттырганы «Путешествие в Туву» деп документалдыг кинону уругларга к=рг\з\п болур. Ында Азас х=лд\ё чурумалын к=рген соонда, чурумалдыг чогаадыгны бижиттирип болур. Ону бижиттирерде, +нер-оолдуё караа-биле, Тожуга бир дугаар чедип келген кижиниё к=р\ж\-биле бижиттирип болур. Ынчангаш ук чогаадыгга ==реникчилер магадаан, чарашсынган ч\\лдерин бижиир. Олар х=лден аёгыда, ооё \н\ж\н, долгандыр ыяш-дажын, х=лд\ё чурттакчыларын хайгаараарлар.
Проекторга ивилерниё хар-назыныныё аайы-биле чуруктарын таныштырып, чиир онзагай чемин шулун деп оъттуё гербарийин азы чуруун к=рг\зер. Биолог башкыны чалап алгаш, ук оъттуё хевирлериниё болгаш =з\п турар чериниё дугайында дыёнадыгны чорудуп болур. Ивижи кижиниё ажыглаар дериг-херекселин база идик-хевин музейже экскурсиялап чорааш, к=рг\з\п алыр. Оларныё бир кол ажылы - аёнаар болганда, аё-меёин, куштарын таныштырза, чогаадыг чедимчелиг бижиттинер. Уругларга кинодан к=рген, билген ч\\л\нге Тожу дугайында темалыг чогаадыгны бижидер. Оон ыёай аудио, \н бижидер херекселдер-биле Азас х=л, Тожу азы т=рээн чериниё дугайында ш\л\ктерни, ырларны, Тожу улузунуё онзагай чугаазын, ажыл-ижиниё дугайында солун чугааларны, иви малдыё назы-харыныё болгаш эр-кыс аайы-биле адаарын тайылбырлаан ч\\лд\ тырттырып ап, дыёнадыр. Бо ажыл уругларныё чер-чуртунга ынакшылын болгаш чоннунга х\нд\лээчел болур чорукка кижизидер.
«Мерген» деп эгени номчуп тура, уругларга бойдуста бар-ла чүве бүрүзү үнер дөстүг деп бодалды билиндирип, көжүрген уткада сөстерниң ажыглалын өөреникчилер-биле кады сайгарып, хемни кижилерниң аразында харылзааларын элдээрткен деп чүвени хайгааратса эки. Каа-Хемге деңнээрге Мерген хем бичии, күш-шыдал чок болгандан ону автор «Каа-Хемниң уруу» деп адап турары чаптанчыг, чараш. Мында ооң чүгле оглу эвес, у уруу кылдыр көрүп турарында база ужур бар: Мерген – күш-шыдал чок бичии, кезек аккаш-ла шаа төнүп, туруптар чазар ышкаш сагындырар, ынчалза-даа «Каа-Хемниң аксынче аас-кежиктиг болу берген бар чыдар» деп одуругларда чаш кижиниң авазын көргеш, амырап, аас-кежиин илередип, өөрүп халып келирин элдээртип турар: «Каа-Хем Мергенни авазы ышкаш карак четпес көктүг-шыктыг делгем ховуларже аппаарын чугаалап орган ышкаш боор» (КО КН ТЧ 88).
Ол-ла авазы биле уруу деп бодалды илередирде, автор мындыг сөстерни көжүрген уткада ажыглап турары солун: дошкун, шапкын Каа-Хем Мергенге ужурашкаш, ынакшылдыы-биле чалгып, ханы дүптүг кавайынга өпейлеп алыр…» (КО КН ТЧ 88) Бо одуругларда ие кижиниң чаш өпеяазын кавайынга өпейлеп олурары-биле дөмейлээни ол ийи хемни улам чоокшулаштырып, оларның чаңгыс дөстен үнгенин херечилеп, элдээртип турар. Ол кавайны ханы дүптүг деп көжүрүп айтып турарында база чажыт бодал кирген: Каа-Хемниң бодунуң Мергенге бодаарга улуун, ханызын мында кавайның дүвү деп элдээрткени чараш болуп турар. Кавайга өпейлеп алыр деп каттыжышкында база Каа-Хемниң күчүзүн, ооң улуун көжүре аарак көргүскени болур. Мергенни Каа-Хемниң уруу кылдыр көргүзүп тура, ооң аажы-чаңында, даштыкы хевиринде кыс кижиниң овур-хевиринде дөмейлешкек чүүлдерни көжүре аарак көргүскени чараш. Ону чечек, угулза, хээ-биле каастаныпкан кылдыр чуруп турары каас-чараш кылдыр кеттинген кыс кижиге азы Каа-Хемниң уруунга дөмейлештирип турар:
а) көк-шык чечек-биле шыптынып алган хап бадып чыдар (КО КН ТЧ 88).Каа-хемге ужуражыр дээш каастанып алган кылдыр көргүзүп турар.
б) Мергенниң уну чайның кончуг изиинде безин дагның өң-баазын чечектери-биле каастаныпкан чыдар. Ооң чаражынга кижиниң караа дек-ле салдынмас (КО КН ТЧ 88).
в) Мерген болза тайга-таңдыларны, хову-шөлдерни куду ак-көк хээ, угулза-биле чайыннандыр каастап чыдар болдур ийин (КО КН ТЧ 88).
1.2. Мергенниң агымын, чалгыын көжүрүп чурааны
а) Бичии хем Мерген чеже-даа улуг эвес хем болза, ол аныяк хем болгаш хедер, дүрген, чыдын чытпас деп чүвени көргүзерде, автор чалыы кижиниң аажы-чаңынче чоокшуладып чуруп көргүзүп турар. Чижээ: тайгалар баштарынга чаъс-чайык болганда, Мерген хайнып-мөөреп, оруунга таварышкан ыяш болгаш хая-дашты, пөш-дыттарны аңдара-дүңдере шава бээр (КО КН ТЧ 88).
б) Кижиниң физиологтуг кылдыныын бойдус чурумалынче көжүргени: Мерген кыжын безин удуп чытпас. Хар алды-биле чиңге кара болу берген саарыгланмышаан, даштар кырынче үне халып, чайындылап чыдар (КО КН ТЧ 88).
в) Кижиниң эмоционалдыг кылдыныын база хемниң шимээн-дааштыг агып бадып чыдарын көргүзерде, көжүрүп чураан: шимээн чок, шыпшың хүннер турган, ооң хараазы-биле саарыгларга Мерген улам дыка ырлап чыткан (КО КН ТЧ 88).
г) Эмоционалдыг кылдыныгны илередир кылыг сөстери база-ла Меренниң чурумалынче шилчээн: кааң хүннерде тырттынгаш, бичии дырылап чыдар, сактырга,арай боорда аксынга чедер ышкаш көстүр (КО КН ТЧ 88).
1.3. Мерген хемни долгандыр турар бойдусту көргүскени.
Мерген хем Каа-Хемниң уруу ышкаш бичии болганда, ону долгандыр турар тайга-таңды, даглар база ооң чоок төрелдери, өгбелери ышкаш Мергенни камгалап, кадагалап турарын көргүскенинде көжүрген уткада сөстер хөйү-биле ажыглаттынып турар.
а) долгандыр турар тайганы көргүскени: Мергенниң сыстып үнүп чыдар бажын шимчеш-даа дивес, караңгы кара тайга карактап, кадагалап турар (КО КН ТЧ 88).
б) Мергенниң эриктерин сүвүр-сүвүр баштарлыг даглар илчирбелендир дистинчип алган камгалап турар (КО КН ТЧ 88).
Мындыг ажыл өөреникчилерниң чүвелерни чүгле даштындан көөрүнге эвес, а иштинде чажыт бодалды тып, илередип шыдаарынга өөредип, логиктиг боданыышкынын сайзырадыр. Чурумалдыг чогаадыг бижиири база чаңгыс аай эвес, а бир тускай шинчилел хөөннүг болу берип, эртем ажылы кылырынче чоорту белеткей бээр. Каа-Хем улуг хем болганда, ооң часкы үеде бичии Мерген хемге бодаарга, чүзү-биле ылгалдыг-дыр деп чогаалды номчаан соонда деңнээр сорулгалыг айтырыгларны салып, уруглар-биле беседаны чорутканының соонда, Улуг-Хемни азы чурттап турар черинде хемни хайгаараарлар. Часкы үеде чогаалда бижип турары дег куштар ужуп келген бе, доштар эрээн бе, хемниң болгаш бичии Мергенниң агымы кандыгыл дээн чижектиг хөй-ле айтырыгларга харыылап, хайгааралды чорударлар.
Экскурсия, поход бетинде өөреникчилерни \н бижидер херекселдерин болгаш чурук тырттырар аппаратарын, хайгааралдар бижиир дневниктерин белеткеп алырын башкы сагындырып каар. Олар сонуургааны \н\штерни, аё-меёни аппаратка тырттырбышаан, хайгааралдарны болгаш эскериглерни бижип чорудуп турар, \н бижидер техника дузазы-биле куштарныё \н\н, насекомнарныё дааш-шимээнин тырттырар. Ол тырттырып алганы ч\\лдеринден слайдылар кылдырып алгаш, оларны база тыва дыл-даа, тыва чогаал-даа кичээлдеринге чогаадыг бижиттирерде ажыглап болур.
Мындыг хевирлиг ажыл ==реникчилерни ч\вениё боттуг, шынныг талазын дамчыдарынга дузалыг. Чыгдынган материлдардан аё-меё, ыяш-даш, куштар деп б=л\ктээр азы чугаа кезектериниё аайы-биле б=л\ктээр.
Ынчангаш бойдусче \нн\\шк\н \езинде ==реникчилер бойдустуё чараш-каазын ч\гле эскерип, магадаарындан аёгыда, оларда чурумалды сактып ап, ол дугайын аас азы бижимел хевирге илередиринге белен болур ужурлуг. Башкы ындыг \н\\шк\ннер бетинде азы \езинде уругларга ону сагындырып ап болур. Бир чогаалды ==ренген азы ==ренир деп турар болза, ында кирип турар бойдус чурумалын номчуткаш, ону бойдустан хайгаарадып болур. Чамдыкта ==редилге номун ап алгаш, ындыг \н\\шк\нче чоруп, бир черге баргаш, ооё ылгавыр демдектерин эскерип, чогаалда бижиттингени-биле д=мейлеп болур. Чылдыё кайы \езин чогаалда к=рг\скениниё аайы-биле ооё онзагай демдектерин ==реникчилер чогаалчы кижиниё к=р\ж\, караа-биле деёнеп к=рген турар ужурлуг.
2. Бойдус чурумалын бижидерде, кино, аудио-видео техниктиг херекселдерни ажыглаары.
/ениё сайзыралыныё аайы-биле амгы \еде практикада техниктиг херекселдерни эё делгереёгей ажыглай берген. Бо ч\\лдер-биле ажыл уругларныё дылга, чогаалга сонуургалын бедидип, делегей к=р\\шк\н\н база мээ-медерелин сайзырадыр. А. В. Текучев « Основы методики русского языка в 4-8 классах» (АТ ОМРЯВ 4-8К 287) деп ажылында кино к=рг\зериниё эгезинде дараазында ажылды чорударын с\мелеп турар:
1. +=реникчилерни кино к==р\нге белеткеп алыр киирилде беседаны чорудар;
2. Кинону к=рг\зери, ону сайгарары, ч\\ билдинмес болганыл, кандыг болуушкунну к=рг\з\п турарыл;
3. Кинону катап к=рг\зери азы ооё кандыг-бир кезээн к=рг\зери;
4. +=реникчилерниё дыл-домаан байыдар хире чаа с=стерни тып, сайгарары.
Экскурсиядан аёгыда Тываныё бир онзагай булуёунуё дугайында киночуруктар, видеофильмнер бар болза, оларны база ук чогаалды номчуп эгелээр мурнунда азы номчуп турар \еде ажыглап болур. Оон аёгыда ол кинону к=рг\з\п тура, чогаалга даянып, чурумалдыг чогаадыгны бижиттирип болур. Чижээ: Монгуш Эргептиё «+д\генде чайлаг» деп чогаалынга ханы тус черниё пейзажын билиндирип аары-биле Тываныё КРТК-ниё тырттырганы «Путешествие в Туву» деп документалдыг кинону уругларга к=рг\з\п болур. Ында Азас х=лд\ё чурумалын к=рген соонда, чурумалдыг чогаадыгны бижиттирип болур. Ону бижиттирерде, +нер-оолдуё караа-биле, Тожуга бир дугаар чедип келген кижиниё к=р\ж\-биле бижиттирип болур. Ынчангаш ук чогаадыгга ==реникчилер магадаан, чарашсынган ч\\лдерин бижиир. Олар х=лден аёгыда, ооё \н\ж\н, долгандыр ыяш-дажын, х=лд\ё чурттакчыларын хайгаараарлар.
Проекторга ивилерниё хар-назыныныё аайы-биле чуруктарын таныштырып, чиир онзагай чемин шулун деп оъттуё гербарийин азы чуруун к=рг\зер. Биолог башкыны чалап алгаш, ук оъттуё хевирлериниё болгаш =з\п турар чериниё дугайында дыёнадыгны чорудуп болур. Ивижи кижиниё ажыглаар дериг-херекселин база идик-хевин музейже экскурсиялап чорааш, к=рг\з\п алыр. Оларныё бир кол ажылы - аёнаар болганда, аё-меёин, куштарын таныштырза, чогаадыг чедимчелиг бижиттинер. Уругларга кинодан к=рген, билген ч\\л\нге Тожу дугайында темалыг чогаадыгны бижидер. Оон ыёай аудио, \н бижидер херекселдер-биле Азас х=л, Тожу азы т=рээн чериниё дугайында ш\л\ктерни, ырларны, Тожу улузунуё онзагай чугаазын, ажыл-ижиниё дугайында солун чугааларны, иви малдыё назы-харыныё болгаш эр-кыс аайы-биле адаарын тайылбырлаан ч\\лд\ тырттырып ап, дыёнадыр. Бо ажыл уругларныё чер-чуртунга ынакшылын болгаш чоннунга х\нд\лээчел болур чорукка кижизидер.
«Путешествие в Туву» деп кинода чайгы үениң бойдус чурумалын колдуу көргүскен болганда, чогаалда чайгы пейзажты номчудуп тура, ында кандыг-бир чүвениң демдээн көргүзүп болур. Чижээ: алаак-шынааның чечектериниң янзызын тодарадып көөрү-биле хайгаараар, хөлдерниң чайгы үеде байдалы кандыгыл дээш оон-даа өске чүүлдерни эскерерлер.
Оон соонда бо ажылга даянып алгаш бодунуё т=рээн чериниё пейзажын бодап, сактып оргаш бижиир. Чижээ: «Суурумнуё байлаа…», «Мээё хоорайымны долгандыр…», «+скен хемим», «Т=рээн кавайым» дээн чижектиг чогаадыгларны бижиттирип болур.
Оларны бижиир бетинде башкы даянып болур б=л\к с=стерни база берип болур. Чижээ: кыш, хар, соок, туман, дириг амытаннар, куштар ; доёар, соор, к=д\рл\р, д\жер ; каржы, дошкун, кээргенчиг, кылын дээн чижектиг. Маёаа уруглар боттарыныё амыдыралындан алдынган билиглеринге, дуржулгазынга даянып алгаш бижиирлер. Ук ажыл уругларныё чогаадыкчы ажылын негээр.
3. Перфокартаны ажыглаары
С=з\глелге таарышкан чуруктуг перфокартаны ажыглап болур. Бо ажылды кичээл \езинде ==редилгези кошкак уругларга берип, азы шимченгир уругларга кылдыртса эки.
Чижээ Перфокартага тодаргай үени бергеш, ында сугнуң азы арга –
арыгның демдектерин ушта бижиир, чылдың кайы үезил, чогаадыгның бир хевири – миниатюраларны бижидип болур.
Перфокарта дузазы-биле башкы өөреникчиниң билииниң болгаш чугаа-домааның кайы-хире деңнелде сайзырай бергенин тодарадып алгаш, өөреникчи-биле кандыг ажылдар чорударын, чоруттунмаанын билип алыр.
§2. Пейзаж чурумалының сайгарылгазын кылдырары
1. Лингвистиктиг сайгарылганы кылдырары
1) Көжүрген уткада сөстерниң сайгарылгазы
5-ки класска тыва дылга с=ст\ё уткаларын делгереёгей кылдыр ==рени бээр. С=ст\ё дорт болгаш доора база к=ж\рген уткалары деп терминни башкы тыва дыл кичээлинге элээн шиёгээттирип алган турар. Эё ылаёгыя доора болгаш к=ж\рген уткада с=стерниё ылгалдарын эки билиндирип алыр. Ооё соонда к=ж\рген уткада с=стер, домактарныё чогаалда ажыглалын баштай башкыныё удуртулгазы-биле, чоорту уругларныё боттарынга хайгаарадыр. Чижээ: /ст\нде айытканывыс «Бораёга таварышканы» деп чогаалда пейзаж чурумалында кижиниё кылдыныгларынга, аажы-чаёынга хамаарышкан с=стерни тып, б=л\ктээш, оларныё бо чогаалда ч\ге бойдустуё кылдыныгларын илередир апарганын хайгаарадыр. Чижээ: «Октябрьныё баштайгы х\ннериниё бирээзиниё эртенинде ыраккы Кызыл-Тайга бажында ак-ак кыдыгларлыг =ле-к=к булут адырланып алган, тайганыё тас с\в\рлерин шыва алыксап, бодунуё эжелелин улам калбартып, херлип, ш=йл\п турган ышкаш болган » деп одуруглардан уруглар кижиниё кылдыныынга хамааржы берги дег с=стерни тып, ушта бижээш, утказын тайылбырлаарын баштай боттары оралдажырлар. Башкы уругларныё даап боданыышкыны кайы-хире байлаан оон билип алыр. Шын, уг-шиин билип турар ==реникчилерни башкы деткип, с=стерниё тайылбырын кылыр: тайганыё тас с\в\рлерин шыва алыксап (булут) дээрге булуттуё дээрже =р\леп \н\п бар чыдарын, ооё кайы-хире бедий бергенин к=рг\з\п турар; бодунуё эжелелин улам калбартып, херлип, ш=йл\п турган ышкаш _ уругларга эртен оттуп келген кижиниё кылдыныгларын мында булутка хамаарыштыр авторнуё ажыглаанын к=рг\зер. Бичии булуттуё хемчээли улам улгады бергенин мында илереткен. Оон дараазында ==реникчилер боттары чогаалдан ындыг хевирлиг одуругларны тывар. «Бир кезек шораан булут ==р\нден хоорлуп, чиге бурунгаар д\рген чылып бар чораан» - уруглар б=л\к булуттарны кижиниё х=й эш- ==р\нге д=мейлээнин чаёгыс булуттуё чыдып каап, астыга бергенин, оларга чедип аар дээнзиг д\рген дээрде салдаашкынын суггур чаъстыё болгаш улуг хаттыё кел чыдар демдээн элдээртип турарын эскерерлер.
«Х\н аажок т=герик ак апарган, дуглаашкындан чайлаар дээнзиг, булуттуё ынды-биле карыштыр ч\г\р\п бар чораан» деп домакта чеже-даа б\ргеп келген болза, х\нн\ё караан булуттар дуй ап четтикпээн, оон алгаш к==рге, дээр черле б\ргег турбаан, а чырык, аяс турган дээрзи илерээр. Х\нн\ ч\ге ч\г\р\п бар чыткан дээнин уруглардан айтырып, мында кижиниё кылдыныынга ону ч\ге ынчалдыр д=мейлээнин айтырып болур. Дээрде кара булуттарныё к=в\деп эгелээнин к=рг\скен. «Баштайгы чаашкын суунга =де берген ыяшка харлар д\ж\п, чоорту чыглып, кылыннап кээрге, ыяштарныё будуктары аарзынып, эглип, оларныё баштары халайып эгелээн» деп \з\нд\де =л чаъс соонда соок хар чаай бээрге, =де берген ыяштарныё будуунга хар ызыртынып, оларныё черже ээгип бада бергенин кижиниё аар ч\ък ч\ктепкенинде ышкаш шылаанынга болгаш аарзынганынга д=мейлээн бооп турар. Чаъстыё харже шилчип, \з\ткел чок болгаш улуг-улуг кодан-тавактааныныё т\ёнелинде, ыяштарныё мырыёай будуу харны угбайн, сыйлып кээп д\ж\п турарыныё дугайында бижээнинде база кижиниё кылдыныгларын илередир кылыг с=стери колдадыр ажыглаттынганын, ооё чылдагаанын уругларга хайгаарадыр: «Ооё эчигейинден арнын чалдандырып чорда, хенертен ч\ве дарс дээн соонда, ч\ве шиигейнип баткаш, баштай хилт кылдыр д\шкеш, ооё соонда чажырт дээн. Турган хойлар, баглаан аъттар, кадарчылар ынаар д\рген к=ре берген. Олардан ырак эвес теректиё будуу сыйлып кээп д\шкен. Ооё дээп баткан ыяштарындан д\шкен д\в\ т=кт\п бадып турган».
Шак мындыг хевирлиг ажыл-биле уругларны башкы диригжидилге аргазы-биле каксы таныштырар, ынчалза-даа ук терминни адап, тайылбырлавас, ч\ге дизе 5 класска диригжидилге дугайында ==ретпейн турар. Ынчалза-даа башкы уругларны ол билигже чоокшуладып, кижиниё кылдыныгларын бойдустуё болуушкуннарынче к=ж\ргениниё дугайында чугаалажып, оларныё д=мейлешкек ч\\лдерин тайылбырлааш, оон боттарынга база ындыг чижектерни чогааттырып азы чогаалдан тыптырып болур. Ынчангаш уруглар дыл кичээлинге ==ренгени «К=ж\рген утка» деп терминни чогаал кичээлинге база быжыглап албышаан, ооё чечен чогаалга ужур-дузазын медереп билир апаар. Ооё т\ёнелинде боттары база аас болгаш бижимел чугаазынга ындыг с=стер, домактарны ажыглап турар апаар. Ындыг сорулганы чедип алыры-биле уругларга кичээлдер \езинде азы немелде кичээлдерге ийикпе, азы бажыёга онаалгалар кылдыр чогаадыглар бижиттирип эгелээр чугула. К=ж\рген утка таарыштыр ажыглаттына берип болгу дег темаларны башкы берип каап болур: «Чаъстыё ыызы», «Кызыл-каттыё аарый бергени», «Булуттарныё сеткил-сагыжы», «Чааскаанзыргай хадыё», «Б\р\лерниё сымыранчыы» дээш оон-даа =ске.
Тыва дылдыё лексиказынга хамаарыштыр антонимнер, синонимнер, эвфемизмнерниё тыва чечен чогаалга ажыглалын хайгаарадып, шинчиледир талазы-биле ажыл чорудары чугула. Монгуш Эргептиё «+д\генде чайлаг» деп чогаалында элээн х=й эгелерни киирген. Оларда пейзаж чурумалы байлаа-биле кирип турар болгаш ооё лексиказын уругларга сайгартыры чугула. Ынчан олар дыл болгаш чогаалдыё аразында харылзаазын тодазы-биле билип, тыва дыл кичээлинге ==ренип турган ч\\лдери чогаал кичээлдеринге база ажыглаттына берип болур ч\ве ышкажыл деп медереп билир апаар.
Монгуш Эргептиё «+д\генде чайлаг» деп чогаалында
2) антонимнер болгаш синонимнер х=й\-биле кирип турар. Чижээ: чолдак-узун, карактары дорт эвес-хыйыр, ш=йл\р - чыырлыр, чиир-чивес, ыравас-ыраар, улуг-бичии дээн чижектиг антонимнер уругларны ч\велерниё ылгавыр демдээн тодарадырынга дузалыг. Синонимнер ч\велерниё чоок аттарын тып, ==редиринге дузалыг, чижээ: шуугаар-алгыржыр, алгыржыр-кышкыржыр, тыртылып-муёчулуп дээш оон-даа =ске. Тыва дыл кичээлинге ук чогаалда пейзаж чурумалында байлак кылдыр кирген синонимнерни сайгартып болур. Синонимнерниё ында делгереёгей ажыглаттынып турарыныё чылдагааны – хоорай чурттуг бичии оолга Тожуда билдинмес ч\\лдер х=й болуп турары. +нер-оол оларны билбейн, танывайн, оларныё аттарын адап турар ийикпе, азы оларны бодунуё билири-биле чуруктар, телевизорга к=р\п турганыныё аайы-биле адап турар. А Самбууевич азы эжи Артыш-оол оолдуё билбес ч\\л\н ооё синонимнери-биле солуп ажыглап, тайылбырлап берип турар. Ынчангаш мында долу синонимнер элээн ажыглаттынып турар. Чамдык синонимнерниё тыптып турар чылдагааны оларныё чурттап турар девискээриниё аайы-биле диалектизми немешкенинден болуп турар. Чижээлээрге:
_ Сырбык деп ч\л?
_ Дииёни сырбык-даа дээр чоор;
…+д\ректер эштип чорлар. Оолдар ону сиргейлер дидир. А оларныё ындында коёгагар думчуктарлыг, улуг кара =д\ректерни хараалдар дээр… (МЭ ӨЧ 64);
…Малгашта кызыл-даван кижи будунуу ышкаш исти Артыш-оол меёээ к=рг\скеш:
- Мажаалай изи бо-дур, к=рд\ёер бе. Мен ужурун билбейн баарымга тайылбырлап берди:
- Адыгныё изи-дир ийин (МЭ ӨЧ 86)
Ынчангаш уругларга ол с=стерниё синонимнерин оон-даа ыёай тыптырып, оларныё чогаалга ажыглаттынганын тайылбырладып болур. Чамдык с=стерниё синонимнерин оларныё утказын хоорай чурттуг оол +нер-оол билбейн баарга, ол с=ст\ё утказын улам тода тайылбырлаар дээш, ажыглап турар.
- Айбааёгы дээрге ч\\ дээри ол ирги деп боданып олур мен. Шала дыёнаан кижи бооп айтыра кааптым эвеспе.
- Айбааёгы? Ийе, айбааёгы. Багай \г\ж\геш-тир ийин…(КО ВК ТЧ 126) дээш оон-даа =ске. Уруглар чамдык ол-ла дириг амытанны улус чер-девискээр аайы-биле аёгы-аёгы адаарын эскерерлер база боттарыныё девискээринде ук аёны, кушту канчаар адап турарларыл тодарадырлар. Ол аё, куштуё чуруун к=рг\з\п тургаш тайылбырлаза дээштиг болур. С=з\глелде к=р\п к=рбээни дириг амытанныё ады-биле болгаш куштарныё аттары-биле таныжып, оларныё аажы-чаёын, чиир чемин, кандыг черге чоруурун билип аарлар.
Антонимнерни база чогаалда х=й\-биле ажыглавышаан, база-ла оолга билдинмес ч\\лдерни билип, азы Самбууевичиниё тайылбырындан шиёгээдип алырда, ажыглаарын хайгаарадыр. Чижээ:
- Бо п=штерниё будуктары чок, ч\гле шыпшык бажында, узунун аа!
- А бо п=штер эвес, а хады дээр ыяштар-дыр, +нер. Хадыныё б\р\лери кургагзымаар болгаш бир д=стен-не ийи-ийи эжеш кылдыр \нер, а п=шт\ё б\р\лери дозулап каан ч\ве дег, аажок кылагар чуктуг болгаш колдуу-ла \ш, беш эжеш болгулаар ч\ве болгай;
- (П=штерниё) Бажы канчап будукталы бергени ол ынчаш?
- Ол база ужурлуг: \нген х\нн\ бир дугаарында уткуур, ажар х\нн\ эё с==л\нде \дээр…;
- Адыр, адыр, т=кпе, оглум! С\тт\ё с\\з\нн\г хоюу - кырында, а шайныё с\\з\нн\г хоюу - д\в\нде чоор;
- Тейниё чаражын!
- Тей эвес, д=ё ч\ве дийин...(МЭ ӨЧ 77) дээш оон-даа =ске антонимнер бар.
Ынчангаш уругларга ол чогаалда ажыглаттынган х=й синоним, антонимнерге даянып, боттары база ындыг хевирлиг тайылбырны бир эжинге кылып, диалог тургузар онаалгаларны башкы с\мелеп болур. Чижээ: Силерниё клазыёарга =ске планетадан бир оол ==ренип келген-дир. Аёаа бо класста б\г\ ч\велер, силерниё кылып турар ч\\лдериёер таныш эвес болган дижик, ону тайылбырлап турар диалогтан тургузуёар. Ону «+ске планетадан келген оолга тайылбыр» деп адап албышаан, онаалга берип болур. Ону уруглар баштай аас-биле кылыр, оон бажыёга онаалга кылдыр «Мен =ске планетада келдим», «Мээё Марска чуртталгам», «Бистиё клазывыс Айда» дээн чижектиг фантастиктиг чогаадыглар бижээш, оларга ол барган планеталарынга пейзаж чурумалын албан тодаргайы-биле бижиир силер деп онаалганы берип болур.
3) Ол-ла «+д\генде чайлаг» деп чогаалда Тожунуё ивижилериниё амыдыралын бижип турар болганда, ында диалектизмнер дыка к=вей. Диалектизмнерни программа езугаар 6-гы класска ==ренир-даа болза, оларныё дугайында башкы бо чогаалды ==ренип тура, тайылбырлаар апаар. Ынчангаш башкы оларны ушта бижидип, чогаалда тайылбырлап турар уткаларын тайылбырладып, ол с=стерни литературлуг дылда синонимнерин тыптырып болур. «+д\генде чайлагда» тожу диалектизиниё лексиктиг кезээнге хамааржыр чижектер киргилээн. Чогаалда ивижилерниё амыдыралы чуруттунганын уруглар, ылаёгыя Тожуну к=рбээн уругларга аажок солун болур. Чогаал с=з\глелинде, ылаёгыя пейзаж чурумалында дараазында диалектизмнерниё уткалыг б=л\ктерин уруглар-биле кады сайгартып болур:
а) Аё-меё аттары: Чарынды (1 харлыг адыг оглу), хоруспаш (ийи харлыг адыг оглу) - адыгныё оолдарыныё аттары, ээш – кыс адыг.
Чижээ: «Билип ал: чарынды дээрге, адыгныё бир чыл болган оглу, а хоруспаш дээрге, ийи чыл болган оглу-дур».
« - Эйт, эйт! Ачаёныё ээш адыг деп ч\\ дээри ол? Ээш деп.
Кыс адыг-дыр. Иези. Т=р\пкен адыг» (МЭ ӨЧ 56)
б) Куштар аттары: даргый, агыына, сиргей, хараал, доймаш,бос =д\рек, кара-шары..
Чижээ: Даргый - «Узун хаайлыг сарыг-шокар куш-ла болгай. Бистиё улус мону даргый дижир, а =ске черлерде достак-чаак-даа дээрлер» (МЭ ӨЧ 70)
Агыына (литературлуг дылда аганак деп ат-биле кирип турар).
«Маёаа ч\гле агыыналар, ак-торлаалар-дыр ийин, к\ске-к\ж\геннер артар».
Сиргей. «Мыя бо бичии =д\ректер эштип чорлар, оолдар оларны сиргейлер-дир дидирлер ( Ш. Ч. Саттыё айытканы-биле, «сиъргей _ бичии =д\рек», ооё ындында коёзагар думчуктарлыг, улуг кара =д\ректерни хараалдар дээр, бажы калчан ак ышкаш к=ст\р улуг сарыг =д\ректерни доймаштар диштилер, алдын моюннуг улуг куу =д\ректерни бос =д\рек, аскыр дагааныы дег саглагар кара чирбээштиг =д\ректерни кара-шары («Тыва диалектологияда» [СШ ТД 75]-(кара-шар) дээрин билип алдым».
в) /н\штер аттары: шулун, чекпе, чаат.
Чижээ: «+д\ген тайгаларында с\т дег аккыр, х=веё дег хоюг шулун дээр чиёгис оът бар».
«Капрон удазыннар ышкаш чымчак узун сарыг чааттарны база аажок хоптактанып чиир. Чекпеге, мырыёай кончуг болдур ийин»
г). Эм \н\штер аттары: сарапсы, хоормак, хыймыскаяк.
«+=р\м сарапсы дээр калбак б\р\лерлиг чолдак \н\штерни тура соп, дайнай бердилер(МЭ ӨЧ 44).
Хоормак (малдырган) дээр, чоон сывыныё ишти хос \н\штерниё даштында сиирленчек карттарын аштап каапкаш, чип тур бис (МЭ ӨЧ 44) .
Оон ыёай база ажыы-ла аажок, ынчалза-даа кижиниё дайнап, соруксаазы келир, кымыскаяк (бир ады хымыскайак) дээр бедик сыптарлыг \н\штерни-даа соргуладывыс». Ынчангаш тожу диалектизиниё онзагай чижектерин автор чогаалында киирип, кайгамчык Тожу ораныныё чурумалын, ооё чонунуё овур-хевирин дамчыдарынга ажыглап турарын ==реникчилер билген турар.
«+д\генде чайлаг» деп чогаалда пейзаж чурумалында кирип турар диалектизм с=стерни ажыглап диалог азы беседа чорудар онаалгаларны башкы уругларга берип болур. Оон (Тожу чурттуг эвес) уругларга «+д\генде чайлагга» даянып, «Тожу чери дыка солун», «Тожуга четкеним», «Тожуну к=рбээн кижи Тываны к=рбээн боор» дээн чижектиг темаларны бергеш, бажыёга чогаадыг бижиир онаалгаларны берип болур.
«+д\генде чайлаг» деп чогаалда пейзаж чурумалында 4)табу болгаш эвфемизмнер калбаа-биле кирип турар. Чижээ: чогаалда «адыг» деп табу с=ст\ё эвфемизмин х=й ажыглаттынып турар. Ынчалза-даа тожу диалектизинде бар адыгныё хымыскалаар-аё, хайыралыг-аё, чааш бора, калбак-майык, хоюг д\к, шумаш-кулак, чаглыг дээн чижектиг эвфемизм с=стерин бо чогаалда киирбейн, а литературлуг дылда таваржып турар «хайыракан», «мажаалай» деп с=стерни киирип турарыныё чылдагааны бичии +нер-оолга оларны тайылбырлаарга-даа, билдинмес деп ч\вени Бараан Самбууевич билгеш, оларны эвес, а литературлуг дылда эвфемизмнерни киирип турар. Ынчангаш автор чогаалды бижип тура, маадырыныё хар-назынын, хоорай чурттуун таарыштыр ук с=стерни ажыглаан. Чижээ: «Х\реёович сугнуё таспаннарын оолдуг хайыракан тегерээш турупкан».
« - Адыг, б=р\ - хайыраканнар чаъс-чоткан камзырлаштыр, улус-даа удуду эвеспе дээш, бак-бастып келир ч\ве-ле болгай, кончуг» (КО КВ ТЧ 126).
« - Мажаалай изи бо-дур, к=рд\ёер бе. - Мен ужурун билбейн баарымга тайылбырлап берди. - Адыгныё изи-дир ийин. Дыка улуг аа!» (КО КВ ТЧ 126).
Бо чижектерге даянып алгаш к==рге, +нер-оол хоорай чурттуг болгаш чамдык хоруглуг с=стерни ол хевээр дыёнап, ажыглап ==ренген болгаш оларны солуур эвфемизм с=стерни адаарга, ол билбейн турар. Ынчангаш уруглар-биле дылда бар =ске хоруглуг с=стер дугайында база чугаалажып болур. Ону чугаалажыр бетинде Монгуш Кенин-Лопсаёныё «Тываларныё бурунгу ужурлары» [МК-Л 192], «Тыва чаёчыл» [МК-Л 331] деп номнарын ажыглап болур. Уругларга оон чамдык эгелерни номчуп бергеш, ол дугайында беседалажып, чугаалажып болур азы ада-иезинден база ук чаёчыл, езу дугайында айтырып эккээрин дагзып болур дээш оон-даа =ске ажылдарны кылдырып болур. Бир ==реникчиниё кырган ада-иезин азы бир аёчы, балыкчы кижилерни чалап алгаш, тываларныё бурунгу езулалдарыныё ийикпе, азы аёнаар, балыктаар езулалдарыныё дугайында чугааладып, бижидип эккээр онаалгаларны берип болур.
Оон аёгыда ол чогаалда кирген болгаш кирбээн эвфемизм с=стер дугайында уруглар-биле чугаалашпышаан, ук темага база чогаадыглар бижиттирип болур. Чижээ: «Тываларныё аёнаар чаёчылдары», «Хоруглуг ч\\лдер» дээн чижек темаларны берип, уругларныё кижизидилге ажылын чорудар болгаш =гбе-ызыгуурунуё сагып чораан чаёчылдарын утпайн, ону хажытпазынга ==редир. +ске чоннарныё мифтерин номчудуп, деёнедир.
Уругларны информантылар-биле ажылдаарыныё эге билиглерин ==редип, интервью методун ажыглап билиринге чаёчыктырар. Ук ажыл баштай чоок кижилеринден эгелээр, ооё соонда эштеринден, ооё соонда кудумчузунда кожа чурттап турар улустан дээш оон-ыёай чоруптар. Каш айтырыглардан тургустунган анкетаны база чорудуп болур. Анкета ажылыныё четпес талазы улус аёаа харыылап тура, билбес харыызын мегелеп, даап салып каап болур. Чижээ: сырбык деп с=ст\ё дугайында дижик. Каш кижи ынчаар адаарыл, ооё сан-т\ё\н билип аары-биле анкетаны чорудар. Ынчалза-даа анкетаның чедимче чок талазы бар. Айтырыгга харыылап турар кижи харыызын даап бодап салып каап болур.
5) «Өдүгенде чайлаг» деп чогаалда пейзаж чурумалында хуу аттар-биле ажыл
Хуу аттарны школага 6 класска ==редир, ынчалза-даа 5 класс номунда пейзаж чурумалында кирип турар хуу аттарныё ужур-дузазын тайылбырладыры азы башкыныё чамдык утказы билдинмес аттарны тайылбырлап бээри чугула.
1) Топонимнерниё ажыглалы
Хуу аттардан эё х=й\-биле топонимнер ажыглаттынып турар. Олар колдуунда Тожу девискээринде таваржып турар черлер аттары болуп турар.
Ол болза Тожунуё аёгы-аёгы булуёнарыныё аттары болур. Оларныё аразындан 5 класс номунда Тожу, +д\ген деп аттар кирип турар. Оларныё тывылган угунуё дугайында легендалар-биле башкы таныштырып болур.
Оон аёгыда Дээрбе тайгазыныё дугайында чугаалап болур, ч\ге дизе ол тайга +д\генни ийи чарып турар: Даштыг-+д\ген болгаш Булуё-+д\ген дээр. Булуё-+д\генде х=й даш чок.
Бо хуу аттарга даянып алгаш, оларныё бойдус чурумалын сайгарып к=рген соонда, уругларга «Мээё т=рээн булуёум», «Мээё ынак черим» дээн чижектиг чогаадгыларны бижидип болур.
6) Бо-ла чогаалга янзы-б\р\ чугаа кезектериниң аайы-биле б=л\ктээшкиннерни уругларга кылдырып болур бис. Чижээ: ивилерниё назы-харыныё аайы-биле аттары: мынды, чары, эдер, анай; ивилерниё чиир оъдунуё аттары: шулун, чааттар, чекпе, к=к сигеннер, б\р\лер; каттар аттары: кызыл-кат, к=к-кат; дириг амытаннар б=л\\: ыттар, ивилер, б=р\, адыг, бора-коданнар; куштар- к\шк\лдер, шокар куштар, эзир; аъш-чем аттары-хлеб, эът, конфета, дус, шай, м\н,с\т; сан аттары: бир, ийи, \ш, д=рт, беш, алды дээш оон-даа х=й; идик-хеп аттары: ырыктааш ч\в\рлер, майка, кызыл аржыыл, к=к х=йлеё, плащ, фуфайка, идик.
2. Литературлуг сайгарылганы кылдырары
5 класска литература теориязынга уруглар деёнелге база эпитет дугайында билиглер-биле таныжып, оларныё дугайында элээн хандыр ==ренип эртер)
1). 5 класстыё эгезинде «Деёнелге дугайында билиг» деп теманы база ==рени бээр. Ооё тодарадылгазын номчуп, шээжилеп алган соонда, ==ренип эрткени азы ==ренип турар чогаалдарындан деёнелгелерни тыптырып болур. Уругларга деёнелгелерниё тургустунар аргаларын айтып бергеш, ындыг чижектерни тыптырып болур. Оон чогаал иштинден тыптырар. Оларныё чогаалда ужур-дузазын, бир ч\вени =скезин деёнээнинде кандыг харылзаа барын уруглар билген турар.
Ынчангаш с=з\глелден уруглар дораан оларны тодарадыптар. Чижээ: Салчак Токаныё «Араттыё с=з\» деп чогаалындан «Ававыс чокта» деп эгени ук номда киирген. Ында кирип турар деёелгелерни к=рээлиёер: «Домбаштыё тывыжын к==р дээш, к=к-кат кырынга хонгулаан к\шк\лдер ышкаш, уруглар мурнун былаажып, ыыт-шуугаазынныг ч\ткээн турарлар…. Келген чон х\лб\ст\ дергиден чешкеш, союп турунда, Домбаш ирей дугай дег узун даёзазын хайылдаыр соргулавышаан, кайгап тургулаар. … Бежен биле биске боду безин амзаваан эъдинниё артыын берип кааш, кижиниё ынак адазы ышкаш, \деп каар»(КО ВК ТЧ 52). Бо \з\нд\лерде деёнелгелерниё тургустунганын айтырбышаан, оларны хамаарышкан с=стери-биле самбырага ушта бижидип алгаш, оларны сайгартып болур. Бирги деёнелгеде уругларныё дааш-шимээнин ч\ге к=к-кат кырынга хонган к\шк\лдерге деёнеп турарын айтырып, ол куштарны ынчалдыр сагыштап бодаптарын башкы с\мелеп болур. Ынчан уруглар боттары-ла ол деёнелгениё ында ажыглаттынган ужур-дузазын эскерип кааптар. Ийиги деёнелгеде дугай деп с=ст\ё утказы уругларга билдинмес болганда, ону тайылбырлап берип болур: дугай дээрге хемниё эглип, ээтпектелип келген черин ынча дээр деп тайылбырлааш, самбырага ону чуруп берип азы ындыг чуруктуг к=рг\з\п болур. А бо чогаалда Домбаштайныё узун даёзанын ч\ге дугайга д=мейлээнин уруглардан айтырып, ол даёзаны самбырага база чурудуп болур. Ынчангаш мында ыргак даёзаны хевирин деёнээн деп уруглар билип кааптар. С==лг\ деёнелге-биле база ындыг хевирлиг ажылдап болур.
2). Эпитет деп ч\л, ооё ужур-дузазы кандыгыл деп ч\\лд\ 5-ки класстыё т=нч\з\нде ==ренир кылдыр киирип каан (КО ВК ТЧ 155). Ынчалза-даа башкы ооё дугайында уругларга баштайгы чогаалдарны ==редип тура-ла сагындырып, ооё тодарадылгазын берип болур, ч\ге дизе ук класска бердинген чогаалдарда эпитеттер байлаа-биле ажыглаттынып турар.
«Бораёга таварышканы» деп чогаалда база эпитеттер х=й. Баштай ук терминни бербейн, уругларныё боттарынга ында кирген демдек аттарын хамаарышкан с=стери-биле тыптырыптар. Оон оларныё ужур-дузазын, ч\ге ол с=стер-биле ажыглаттынганын, ч\н\ каксы азы элдээрти к=рг\скенин айтырар. Уруглар арай бергедежи бээр болза, башкы дузалажып тургаш, ол билигниё тодарадылгазын бериптер. Эпитеттер уругларныё чугаа-домаан улам чараш кылдыр чеченчидер болганда, ол терминни адап берип, бижиттирип каап болур, чижекти сайгартыр. Чижээ: «Тайгалар баштары х== кара булуттар-биле б\ргеттинип, к=з\лбестеп, ында чаашкын чаап эгелээн» деп домакта уруглар х== кара булуттар деп эпитетти тыпкаш, булут х==лени бербес, а ооё кара =ё\н х==ге д=мейлеп, элдээртип турарын билип каарлар. Ол х== кара деп демдек адыныё ында ужур-дузазын эскерип каар ужурлуг., Ол-ла чогаалда «ак-ак кыдыгларлыг =ле-к=к булут» деп чижекте булуттуё =ё\ ак болур болгай «Ак-ак кыдыгларлыг булут» деп чижекти база сайгартып болур. Кандыг-бир шывыгныё ийикпе кыдыынга деёнээрге, булуттуё кыдыы деп ч\л деп айтыргаш, кыдыы ак-ак болза, а ооё бодунуё =ё\ кандыг бооп болурун база айтырып, ындыг булуттан база чурудуп болур. А мында =ле-к=к деп демдек адын булуттуё =ё\нге хамаарыштыр ажыглааны бир тускайын уруглар база эскерип билген турар ужурлуг. +ле-к=к деп демдек ады колдуунда улгады берген улустуё бажыныё =ё\нге хамаарыштыр ажыглаттынар. Уругларныё боттарынга ук =ёге чижектерден тыптырыптар азы бажыёында улуг улустардан айтырып эккээр деп даалганы берип болур. Олар бот-тускайлаё шинчилел ажылын чорудуп эгелээни болур база ук с=ст\ кандыг с=с-биле шын ажыглаарын хайгаараарлар. Ынчангаш уруглар чоорту тыва дыл кичээлинге ==ренип турганы демдек аттарыныё чогаалга ужур-дузазын билип эгелээр болгаш олар ч\гле ч\вениё демдээн, шынарын к=рг\зер чугаа кезээ болурундан аёгыда, чогаалга тускай, онзагай шынарны тайылбырлаарынга херек арга болу берип болур деп ч\вени медереп биле бээр. Уругларныё боттарынга ындыг чижектерни оларныё мурнунда ==ренип турган ш\л\ктеринден база тыптырып болур. Амыдыралда, бойдуста ындыг ч\\лдер барын база хайгаарадып болур. Ооё мурнунда эрттирип турганы экскурсиялар \езинде ыяш-дашка, тайга-таскылга, хем-сугга хамаарыштыр кандыг ындыг хевирлиг демдектер тып ап болурун чугаалажып болур.
Уруглар чоорту с=з\глелден колдуунда деёнелгелерни болгаш эпитеттерни тыпкаш, анаа-ла ушта бижип каар таварылгалар тургустуна бээр. Ындыг ч\\лдер турбас кылдыр уругларны эгезинде-ле ч\вени анализтеп к==р\нге чаёчыктырар.
Т\ёнел
Ынчангаш Монгуш Эргептиё «+д\генде чайлаг» деп уругларга тоожузуныё с=с курлавыры кончуг байлак, чараш чогаал болуп турар. Ооё с=з\глелин ч\гле тыва чогаал кичээлдеринге эвес, а дыл кичээлдеринге база ажыглаары чугула. Эё ылаёгыя лексика кезээн ==ренип тура, ында х=й\-биле кирип турар диалектизмнер, эвфемизмнер, хуу аттарны сайгартып, оларныё чогаалда кире берген чылдагааннарын тайылбырлаары чугула. Чогаалчы кижиниё чогаал иштинче киирер с=стер болгаш домактары таварылга бооп эвес, а бир-ле чылдагаанныг кире бээрин ==реникчилер медереп биле бээр ужурлуг. Ындыг болганда олар-биле ажылды башкы кандыг-даа хевирлиг кылдыр чорудуп болур.
Ынчангаш 1-ги эгеде 5-6 класстыё ==реникчилерин пейзаж чурумалдыг чогаадыг бижииринге белеткел ажылдарын чорударыныё чадазынга кылып чорудар ажылдарны сайгарып к=рген бис. Ол чадага ном-биле ажыл эң чугула болур деп тодаратпышаан, сөзүглел-биле кандыг янзылыг ажылдаарын, ооң сайгарарының этаптарын көөрүн оралдаштывыс. Аянныг номчулга уругларның чүгле аас чугаазын байыдар эвес, а сагыш-сеткилди доюлдуруп, чайгаар боданыр аргаже угландырар боор ужурлуг. Кижиниң сеткилинге дээштиг кылдыр чоруттунар болза, ынчан ол ёзулуг-ла дылдың чажыттарын, каас-чаражын магадап, билиптер апаар. Оон-на салдарындан уруглар сөзүглелде бердинген пейзаж чурумалын номчуп тура, билдинмес сөстерни тып, чайгаар-ла ону билип алыксаар күзели оттуп келир. Ынчангаш лсоварь-биле ажыл чорударда, билдинмес с=стерниё лексиктиг уткаларын тайылбырлап бээринден аёгыда, чогаалдарда к=ж\рген уткада с=стрени, эвфемизм, фразеологизмнер бар болза, оларныё утказын болгаш синонимнерин база айтыр. Чамдык хоорай школаларында уруглар тыва с=ст\ё утказын билбес болза, орус дылче очулдуруп берип база болур.
Боттарын долгандыр турар бойдустуң онзагай демдектерин эскерип, башкының удуртулгазы-биле экскурсия үезинде, кино, видеофильмнер, чуруктар көргениниң түңнелинде, чурумалдыг чогаадыгны бижиптер аргалыг апаар.
2 эге
Пейзаж чурумалдыг чогаадыгны бижидери
§1. 5 класска чогаадыгны бижидери
1. Чогаадыгның тема, идеязын тодарадыры
Чогаадыгның темазын кайы хамаанчок шилип болбас, ыяап-ла өөреникчилерниң назы-харынга дүүштүр оларга өөредиглиг, кижизидилгелиг, чугаа-домаан, угаан-бодалын сайзырадыр сорулгалыг темаларны шилээн турар. Уругларның боттарының сонуургаар хире темаларын башкы база билзе эки.
1994 чылда үнген Д.С. Кууларның, А.М. Монгуштуң тургусканы «5-11 класстарга программазында» 5 класстың харылзаалыг чугаа сайзырадылгазында чурумалдыг чогаадыгга хамаарыштыр чүгле 5 теманы чижекке киирген: «Мээң кудумчум», «Фермада», «Төрээн хемим», «Картошка ажаалдазы», «Мээң ыдым – чоок өңнүүм» [ДК МА 5-11КП 16]. Ынчангаш бо чүүлден алгаш көөрге безин чурумалдыг чогаадыгга хамаарыштыр темалар арай шала кызыы бердинген деп чүве көстүп келир. Ындыг болганда, программаны чаартып, чурумалга хамаарыштыр солун темалардан киирип, ооң чижек даңзызын тургусса деп бодалдыг бис. Үш-дөрт темалар-биле кызыгаарланмайн, эвээш дизе он хире чедир темаларның даңзызын бээр болза, өөреникчи кижиниң черле ооң иштинден сонуургапкы дег темазы тыпты бээр. Чижээ: пейзаж чурумалынга хамаарыштырдараазында темаларны ажыглап болур:
1. «Арга-арыгның куштары»;
2. «Частың моорлап келгени»;
3. «Ховуда чурттап турар амытаннарның дугайында»;
4. «Кышкы эртен»;
5. «Чайлаамны (к\зээмни, суурумну, хоорайымны…) долгандыр...»;
6. « Номчаан чогаалымда эң чараш бойдус чурумалы»;
7. «Хем, сугларның биске ажык-дузазы»;
8. «Өскен черим бойдузу»;
9. «Ындыг чараш чер көрбээн мен...»;
10. «Чуртумну сеңээ таныштырайн».
Бо ажылдың чедимчелиг талазы - уругларның хөй кезииниң сонуургалын илередип алырында. Азы уруглар боттарының сонуургаары пейзаж чурумалынга хамааржыр темаларны даңзылап алгаш эккээр. Башкы ук темалар аразындан солун темаларны шилип алгаш, чурумалдыг чогаадыгны удаа-дараа бижидиптер аргалыг. Ол темалар чаңгыс чогаалга-даа үндезилээн бооп болур. Чижээ: 6-гы класста Олег Саган-оолдуң «Найырал» деп чечен чугаазында кышкы үеде шуурганның кел чыдарының демдээн чураан мындыг үзүндү бар:
« - Далашпааже хоржок, тайганың кыры шуурганнай берген-дир, дөө көрүңерден – дээш, хүн бадар талазында турган тайгаже Адар-оол айыткан. Шынап-ла тайганың бажы бораанналчак туман-биле хайныгып турган, оортан булуттар салбарарып үстүп, чиге бурунгаар далажып чоруп турганнар, хүн ол булуттарның артынче кирип, херелдерин ышкыныпкан, агара берген булуттарның шимчээшкининге удур маргыжып, чара чүткүп бар чораан. Чоокку тайгаларның бажында дүвүлер, хойган чүве дег, шуужуп бар чорааннар. Хаттың даажы бир-ле черде кооңайнып турган» (КО КН 142). Бо чурумалга даянып алгаш, «Шуурганның келгени», «Шуурганны көргеним» дээн чижектиг темаларны уруглар даап боданыышкынынга, амыдыралдан алган арга-дуржулгазынга даянып тургаш, бижиптер аргалыг. Азы бодунуң хат-шуурганга хамаарыштыр солун теманы шили пап болур.
Темазын шилип алган соонда дараазында идеязын тодарадып алза чогуур. Идеяны тып чаңчыктырарынга мындыг ажылды сүмелеп турар бис. Чогаадыг бижиир бетинде кандыг-бир номчаан чогаалынга хамаарыштыр теманы бергеш, ооң идеязын тодарадыр. Чижээ: 6-гы класста Х. Ойдан-оолдуң «Эзир» деп чечен чугаазында чаъстың бүгү дириг бойдуска салдарлыының дугайында бижээн. Ол кол идеязы болур.
«Үш хондур чагган. Хензиг-даа үзүктелбээн. Дүне-даа саарып-ла турган, хүндүс-даа саарып-ла турган. Чүгле дөрткү хүннүң даң бажында аяскан. Хемнер унундан, алаак-шынаалар кырындан көдүрлүп үнген көгжегер көк туманнар бедик-бедик даглар баштарынче союп үнүп тургулаан.
Долгандыр турар бүгү-ле чүве чаъс суунга арыг-тас кылдыр чунуп каапкан. Үнүш-бойдусту көөрге чараш. Долгандыр-ла хөлбегер ногаан.
Улуг-биче хемнер аскымнап-ла үнген. Оларның өңү кызыл божа. Савазынга, хап бадып чыдар уннарынга сыңмайн, кырлаң-кырлаң дүргек чалгыглары-биле эриктерин чүлгүй шаап, чире моңнап дааш-шимээнии-биле үерлеп баткылаан. Часкы хар, меңги-дош эрип баткан эвес, үерлээшкин үш хонуктан эртпээн. Хемнер суу тырттылып эгелээн. Оларның боралгак өңү чоорту-ла кылайып келген» (КО КН 184).
Бир эвес уруглар бергедежи берип турар болза, башкы идеяны тодарадырынга өзек сөстерни берип, ам-даа тайылбырны немеп, олар боттары тодарадыптар кылдыр чаңчыктырар. Чижээ: чаъс, саарар, арыг-тас кылдыр чунуп кааптар дээш оон-даа өске.
2.
Чогаадыгның планын тургузары
Чогаадыгның темазын шын шилип алган соонда, планын тургузуп алыр. План барда, чиик болгаш бижииринге-даа эптиг болур. Чогаадыгның утказы план-биле дүгжүр ужурлуг. Ынчангаш пунктуларны тодаргай тайылбырлап көрээлиңер.
Киирилде - чогаадыгның таваан салыр. Киирилдеге чогаадыгның темазының кол угланыышкынын, салдынган сорулгаларны болгаш кандыг идеяны чырыдарын бижиир болза эки.
Кол кезээнге чогаадыгга чүнүң дугайында чугаа болурун көргүзер. Ооң кол хүлээлгези – чогаадыгның идеязын чырыдары, а идея бижип турар темага дүгжүп, бодалдары дес-дараалаштыр илереттинип, чогаалдарның чижектерин киирип тургаш, шынзыткан болур. Кол кезээниң идеязын делгереңгей ажытса эки. Чогаалда пейзаж чурумалыныё уран-чеченин база бо кезээнде сайгарар.
Түңнел - чогаадыгның сөөлгү кезээ. Түңнелге бодунуң бижип турар чүүлге хамаарылгазын болгаш бодалын илередип, сүмезин киирип болур.
1. Темага дүүшкээ;
2. Билдингир болгаш тодаргай болуру;
3. Кезектер харыылзашкак болгаш дес-дараалашкак болуру.
План-биле ажыл - уругларның логиктиг боданыышкынын, чугаазын сайзырадырының бир аргазы. Планны тургузуп, ону ажыглап билири дээрге-ле өөреникчиниң аас болгаш бижимел чугаазының шынарының бедээниниң демдээн херечилээр.
М.Эргептиң «Өдүгенде чайлаг» деп чогаалында «Хуулгаазын кудай» деп эгеде Өдүген тайгазының бүргээнде өйлеп-өйлеп хадыгылап, частай кааптар аажызын чараш кылдыр көргүскен. Ук чогаалга даянып, «Төрээн черимниң чаъзының онзагайы» деп аттыг темага мындыг хевирлиг чижек-планны тургузуп болур:
1) Киирилде (Чаъс деп чүл? Ооң хевирлери, демдектериниң дугайында бижиир).
2) Кол кезээ (Чаъстың ужур-дузазы, төрээн черинде канчаар частаарын, чогаалдарга кирген чаъс-биле деңнеп көөрү).
3) Түңнел (бодунуң бодалдарын илередири).
Мындыг хевирлиг чижек-планны тургускан соонда, өөреникчи ам-на чурумалдыг чогаадыгны бижип эгелээр. Чамдыкта пландан арай хажыттына бээр таварылгалар база тургулаар, ында коргунчуг чүве чок, чүге дизе чогаадыг өөреникчиниң бот-тускайлаң чогаадыкчы ажылы болур. Ынчангаш ооң бодалдарынга чаа-чаа идеялар төрүттүнүп, чедимчелиг чогаадыгны бижиптери чугаажок. Бир эвес бижип турар чогаадыы даштын үе-биле дүүшпес болза, өөреникчи бодунуң экскурсия, бойдусче үннүүшкүн үезинде бижээн хайгааралдар дневнигин ажыглап, ында чаъстың демдектерин көрүп ап болур. Хайгааралдар дневниги чоруттунмайн турган болза, чурукчуларның чуруп каан чуруктарында чаъстың демдектерин сактып бижиир азы чаъска хамааржыр бөлүк сөстерни чыггаш бижиптер аргалыг.
§2. 6-гы класска чогаадыгны бижидери
6-гы класска ==реникчилер чурумалдыг чогаадыгны шору бижип ==ренип алган болурлар. Ынчангаш 5-ки класс ==реникчизинге бодаарга, олар чедимчелиг чогаадыгны бижиптер ужурлуг, ч\ге дизе дыл-домаа делгереёгей сайзырай берген болур. 1994 чылда үнген Д.С. Кууларның, А.М. Монгуштуң тургусканы «5-11 класстарга программазында» 6 класстың харылзаалыг чугаа сайзырадылгазында пейзаж чурумалдыг чогаадыгга хамаарыштыр 5 теманы чижекке киирген: «Т=рээн черим», «Баштайгы соок», «Арганыё ыраажылары», «Сайлык», «Дириг амытаннарны ч\ге камгалаарыл?» [ДК МА 5-11КП 16]. Бердинген темалар шала кызыы болгаш ниити. Ынчангаш башкы ==реникчилериниё сонуургалын барымдаалап тургаш база бодунуё фантазиязынга даяныр апаар.
Чурумалдыг чогаадыг бижиирде база-ла 5-ки класска ышкаш тема, идеязын тодараткаш, чогаадыгныё планын тургузар.
Чижээ: Салчак Токаныё «Араттың сөзү» деп чогаалыныё ийиги номундан «Каа-Хем» деп эгеге даянып чогаадыг бижидиер болза, дараазында планны тургузуп ап болур:
Киирилде кезээ. (Улуг-Хем болгаш ооё ийи адырыныё дугайында, оон ч\гле Каа-Хем деп хемниң дугайында кыска медээни киирип болур).
Кол кезээ. (Чогаалда Каа-Хемниң часкы бойзузунуң чураан демдектериниң онзагайы, өске чогаалдар-биле деңнээрге, чүзү-биле ылгалдыгыл, өөреникчиниң бодунуң хайгааралдарында частың кандыг демдектерни эскергенил, кайы чогаалчы эң хөйү-биле часкы үени эё чараш кылдыр чуруп к=рг\скенил, Каа-Хемниң амгы үеде чазы канчаар дүжерил дээн ышкаш чүүлдерни чижектер-биле бадыткап тургаш бижиир).
Түңнел. (Өөреникчиниң часкы үеге хамаарылгазын киирип болур). Бодунуё т=рээн хеминиё дугайында база бижип болур.
Бо план ёзугаар =ске-даа бойдустуё =скерлиишкиннерин тургузуп ап болур.
Бир эвес кышкы пейзаж чурумалын бижиир дээн болза, ==реникчи б\р\з\ бодунуё хайгаараан болгаш сагыжында арткан сактыышкыннарынга даянып алгаш, чогаадыгны бижиир деп ч\вени башкы сагындырар болгаш ук бойдус чурумалынга хамаарыштыр темаларныё чижек аттарын бээр: «Кыштыё эртенги \еде кайгамчыктыы», «Хар чаап тур», «Экскурсия \езинде кыштыё демдектерин хайгаарааным», «Садта кыш д\шкен», «Чаа чыл б\д\\з\нде», «Харжыгаш» дээш оон-даа =ске. Бо-ла темаларга немей ==реникчилер боттарыныё бижиксээни, сонуургааны темаларны киирип болур. Башкы ==реникчилерге темага хамаарышкан материалдарны эгезинде чыып эккээрин дагзыр, ооё соонда аёаа даянып алгаш кайы чогаалда кышкы \ениё пейзажын чурааныл деёнедип сайгарткаш, чурумалдыг чогаадыгны бот-тускайлаё бижип шенеп к==р\н с\мелээр. Арай шала бергедежи бээр хире болза, дараазында мындыг ажылдарны кылдырып боор. Кышкы \ениё демдектеринге хамаарыштыр б=л\к с=стерни бижидер. Чижээ: ак хар, соок апарган, б\ргег дээр, кодан-майык чагган, ыяштарны хар шуглаан, х=веё ышкаш булуттар дуй алган, куштар сириёейнип олурганнар дээн чижектиг. Бердинген б=л\к с=стерге боттарыныё экскурсия \езинде хайгаараан ч\\лдерин немеп бижип алыр. Ук ажыл уругларныё аас чугаазын байыдып, делегей к=р\\шк\н\н сайзырадып, чогаадыкчы идеяларныё т=р\тт\н\п келиринге идигни бээр. «Мээё т=рээн черимниё дириг амытаннары», «Суурумнуё оъттарыныё онзагайы», «Т=рээн черимниё ыяштары» дээш оон-даа =ске темаларга чогаадыгны уругларга бижиттирип болур.
§3. Демдектер салырының негелделери
Чогаадыгны бижээниниё деёнелин хынап к==рде, даразында негелделерни сагыыры чугула.
«5» демдекке үнелеттинер чогаадыгга негелделер:
1. Теманы хандыр бадыткалдыг ажытканын к==р.
2. Чогаадыгның сөзүглелин болгаш аңаа хамаарышкан ажылдарны кончуг эки билирин херечилеп турар бадыткалдарлыг болур ужурлуг.
3. Утказын дес-дараалаштыр, шилчилгелерни шын ажыглап тургаш, чогаалдың композициязының кезектерин чогуур пропорцияларга (хемчээлдерге) шын \леп ап, литературлуг дылдың нормаларын сагып бижээнин хынаар;
4. Утказында улуг эвес хажыдыышкынны, чугааның (домактарның) тургузуунда 1-2 частырыгны эрттирип болур.
5. Шын бижилгези: 1 каржы эвес (улуг эвес) орфографтыг азы пунктуациялыг частырыг; азы 1 пунктуациялыг база 1 грамматиктиг частырыг.
«4» демдек салыр ажылдарга негелделер:
Теманы бадыткалдар дузазы-биле ажыдып шыдаан. Чечен чогаалдың сөзүглелин билир деп чүве киирген цитаталар, эпизодтар, болуушкуннардан илдең. Чогаадыгның композициязын сагаан: киирилдези, кол кезээ, түңнели тодаргай. Тыва литературлуг дылдың нормаларын сагып бижээн. Чогаадыгның дылы тода, чедингир. Утказында 2-3 хире улуг эвес частырыгларлыг, домак тургузуунга 2-3-тен көвүдевес частырыглар.
Шын бижилгези: 2 орфографтыг, 2 пунктуациялыг частырыг; азы 3 пунктуациялыг база 1 орфографтыг частырыг.
«3» демдек салыр ажылдарга негелделер:
Ниитизи-биле утказынга чоокшуладыр бижээн, ынчалза-даа болуушкуннарны чаңгыс аайжыдып каан, чамдык черлерде түңнелдер чок, кезектериниң аразында харылзаа шоолуг сагыттынмаан. Логиказында четпестерлиг. Түңнелдер кылырда улуг эвес хажыдыышкыннарлыг.
Утказында 3 хире улуг эвес частырыглар, домак тургуузунга 3-4-тен көвүдевес частырыглар.
Шын бижилгези: 4 орфографтыг, 3 пунктуациялыг частырыг; азы 2 пунктуациялыг база 5 орфографтыг частырыг.
«2» демдек салыр ажылдарга негелделер.
Темазын ажыдып шыдаваан азы темага дүүшпес, кандыг-даа түңнелдер чок, анаа-ла болуушкуннарны дес-дараалаштыр бижээн; сөзүглелге даянмаан; чогаалдан цитаталар, тодаргай чижектер киирбээн, ниити сөстерден, домактардан тургустунган. Кезектериниң аразында харылзаа чок, сөс курлавыры ядыы, домактары чевен. Литературлуг нормаларны сагываан, чогаадыгның стилин сагываан.
Утказында 3 хире улуг эвес частырыглар, домак тургузуунда 3-4-тен көвүдевес частырыглар.
Шын бижилгези: 4 орфографтыг, 3 пунктуациялыг частырыг; азы 2 пунктуациялыг база 5 орфографтыг частырыг [Б-СМ ЧЕ ЧКБ 15].
§4. Частырыглар-биле ажылды чорудары
Чогаадыгны анализтээрде, ооё утказынче, композициязынче, дылыныё уран-чеченинче кичээнгейни угландырар.
Чогаадыгныё утказын \нелээрде, ында чуруттунган ч\\л темага д\\шт\р ажыттынган бе, факт-барымдааны кайы хире кииргенил, чурук ажыглаан болза, илереткен бодалдары аёаа д\гж\п турар бе, башкы шуптузун к=рген турар ужурлуг. Ол ышкаш, кол ч\\л\н эрттирипкен, х=й катаптаашкыннарны киирген болза, бодалыныё четче эвезин база тодарадыр.
Эё эки бижиттинген чогаадыгныё кезектери аразында логиктиг дес-дараалашкак болуп, шын харылзааны тургузар. Дылыныё уран-чечени дээрге домактарны уран-чечен аргалар-биле холбап, эмоционалдыг байдалды илередип билири болур.
Бижимел ажылыныё аас чугаа частырыгларын орфографтыг частырыглар-биле д=мей дыйлагар шыйыг-биле кыдырааштыё ш=лч\гежинге демдеглээр. Бир эвес ==реникчи кандыг-бир д\р\мн\ чедир билбээнинден х=й частырыглар кылып турар болза, д\р\мн\ шиёгээдип алырынга чедир мергежилгелерден кылдырып, бажыёче немелде онаалгаларны бээр.
Ниити т\ёнел
Чурумалдыг чогаадыг _ уругларныё чогаадыкчы ажылдарыныё бирээзи. Ол б\г\ талазы-биле ==редир, кижизидер, сайзырадыр. 5-6 класска ==ренгени чечен чогаалга даянып, бижидип болур чурумалдыг чогаадыгныё дараазында хевирлерин бо доозукчу квалификастыг ажылывыста с\мелеп турар бис:
1) +=реникчилерниё даап бодааныышкынынга \ндезилээн чогаадыг;
2) Чурттап турар девискээриниё, суурунуё болгаш хоорайныё чоок-кавы ч\\лдериниё чараш булуёун чуруп бижиир чогаадыг.
3) бир кижиже бир черниё бойдус чурумалын магадап-чарашсынганын илередип бижиир чогаадыг.
Ук хевирлерни тыва дыл болгаш чогаал кичээлдериниё кайызынга-даа ажыглап болур деп ч\вени бадыткап турар бис. Оон ук кичээлдерни эрттирип тура, пейзаж чурумалдыг чогаадыгны бижииринге уругларны чоорту белеткеп эккээринге таарымчалыг байдалдарны база олар-биле холбашкан ажылдарны бо ажылывыста с\мелеп турар бис.
Экскурсия азы походту организастаар ук чогаадыгны бижиринге чугула этаптарныё бирээзи болур. Оларныё \езинде бойдустуё чурумалын уруглар караа-биле к=р\п, чарашсыныптар аргалыг болур. А чогаалда пейзаж чурумалын ч\гле с=стер дузазы-биле билиптер апаар. Ынчангаш аёаа даянып, уругларныё чугаазы база сайзырап, чоорту с=с курлавыры байып, боттары делгем чогаадыгны бижип шыдаптар аргалыг апаар.
Кичээл \езинде бир чогаалда к=рг\скен бойдус чурумалыныё анализин беседа методунуё дузазы-биле кылыр. Ында чылдыё кайы \езиниё чуруттунганын, ооё кандыг демдектерлиг болуп турарын, онзагай шынарларын уруглар чогаалдан тып, эскерип турар апаар.
Оон аёгыда башкыныё к=рг\скени белен, чуруп каан пейзаж чурумалдыг чурук-биле ажылды чорудуп болур. Аёаа даянып, ук сюжеттиг чурукта бойдустуё онзагай демдектерин уруглар караа-биле к=р\п, айтып тура, аас азы бижимел хевирге ону тайылбырлап к=рг\зер апаар. Кызылда уран ч\\л училищезиниё башкызы А.Г.Тырышкинниё Тываныё бойдузу-биле холбашкан «Вечер на чайлаге», «Чайлаг» деп ажылдарын М.С.Эргептиё «+д\генде чайлаг» деп чогаалды ==редип тура уругларга с\мелеп болур. В.Х.Сундуйнуё «Чайлагга» деп чуруун база ындыг сорулга-биле ажыглап болур (капсырылганы к=р).
О.К.Саган-оолдуё «Бораёга таварышканы» деп чогаалда кышкы бойдусту чуруп к=рг\з\п турар болганда, А.Г.Тырышкинниё «Оваа. Перевал Обручева» деп чуруктары-биле ажылды чорудуп болур (капсырылганы к=р).
Чогаалда пейзажты уруглар боттары чуруур онаалганы база берип болур. Ол-ла чуруунга боду чогаадыгны бижип болур. Чураан чуруу-биле чогаалда пейзаж чурумалыныё д\гж\п азы д\\шпейн турарын деёнеп база болур.
Беш, алды класс уруглар пейзаж чурумалында кижиниё кылдыныгларынга, аажы-чаёынга хамаарышкан с=стерни с=з\глелден тып, темалыг б=л\ктерге хуваап, оларныё чогаалда ажыглалын к=рген турар. Кижиниё эмоционалдыг, интеллектуалдыг болгаш физиктиг байдалдарын илередир с=стерниё, ылаёгыя кылыг с=стериниё бойдустуё кандыг болуушкунун элдээртип турарын хайгаарадып к==р\ чугула. Диригжидилге деп термин-биле таныштырбаза-даа, ооё ужуур-дузазын уруглар медереп билген турар.
Дылдыё лексиктиг курлавырындан пейзаж чурумалынга хереглеттине берген с=стерни база сайгартыры чугула. Антоним болгаш синонимнерниё пейзаж чурумалынга ужур-дузазын база хайгаарадыр чугула. Эвфемизмнерни 5-ки класска база ==ретпес-даа болза, чогаалдарда таваржып турар ындыг с=стерни башкы база тайылбырлавышаан, оларныё ужур-дузазын, тываларныё =гбелериниё оларны ажыглап чорааныныё дугайында билиндирген турар ужурлуг. А кажан 6 класска ук билигни өөредип тура, номчаан чогаалдарындан чижектерни сагындырып, ону беседа методун ажыглап тургаш сайгарар, чугаалажыр апаар. Ооё-биле чергелештир чугаа культуразынга уругларны ==редири чугула.
Хуу аттар пейзаж чурумалынга база кол рольду ойнаарын башкы уругларга база айтып бээр апаар. Тус черниё хуу ады чок болза, ооё пейзаж чурумалы =скелеринге д=мейлежи берги дег.
Чогаадыгны 5-6 класстыё ==реникчилери дораан-на чеченчидир бижий бербес. Ынчангаш аёаа уругларны белеткээр ажыл чугула черни ээлээр ужурлуг. Янзы-бүрү дидактиктиг материалдарны арга-методтарны ажыглап тургаш, башкы кижи өөреникчилерни боттарының төрээн дылының уран-байлаан чарашсынып, ооң онзагайын тодарадып, аңаа чоргаарланып чоруур кылдыр кижизидер ужурлуг. Ынчалза-даа бо бүгү чүве башкы кижиниң бодунуң арга-дуржулгазындан болгаш чогаадыкчы чоруундан дорт хамаарылгалыг.
Чогаадыгны бижидериниң бетинде, теманы канчаар шын медерелдиг шилиирин, ооң планын уткалыг кезектерге чарып билириниң мергежилдерин өөреникчи кижиге өөредири дээрге-ле башкы кижиниң бижимел чугаа сайзырадылгазында эң чугула сорулгаларның бирээзи. Чогаадыг чеже-даа өөреникчи кижиниң бот-тускайлаң ажылы болза, дөмей-ле тускай негелделерлиг болгаш дүрүмнерлиг, ынчангаш ону сагыыры чугула. Өөреникчи кижиниң делегей көрүүшкүнүнден, ооң дылының байлаандан болгаш билииниң ханызындан база кончуг хамааржыр. Бир эвес башкы уруларның чогаадыкчы салым-чаяаныын оттуруп шыдавас болза, олар сагыш-сеткилидиң янзы-бүрү дойлуушкуннарын чараш илерээшкиннерни кажан-даа саазын кырынга илередип шыдавас болур. Безин чадаарда бойдустуң өскерлиишкиннерин хайгаараар, сонуургаар дээн чижектиг хөөнү чок болур. Ынчангаш өөреникчилерни бичиизинден тура бойдус чурумалының каас-чаражын магададып, ооң демдектериниң онзагайын тодарадып, чер-чуртунга ынак болурунга кижизидип, дириг бойдуска хумагалыг болур чорукка чаңчыктырар.
Капсырылга:
Ажыглап болур слайдылар, чуруктар
Ажыглаан литература даңзызы
Эртем ажылдары:
1. Барлас Л.Г. О категории выразительности и изобразительных средствах языка. М.: Русский язык в школе, 1989.- №2.-75-80 с.
2. Бочарова Г.К. Приемы обучения сочинению // ж-л «Литература в школе», 1941 №3.
3. Влодзяновская В. Пейзажная живопись на уроках развития речи // ж-л «Башкы», 2005 №1.- 30 с.
4. Доржу К.Б. «Тыва чечен чогаал сөзүглелиниң филологтуг сайгарылгазы» деп эртемниң өөредилге программазы – Кызыл: ТывКУ, 2005.
5. Доржу К.Б. Дуруялар эжеш куштар – онзагай тургузуглуг, тускай аянныг чогаал // ж-л «Башкы», 2005 №2.- Ар. 65-68.
6. Доржукай Н. Тыва дыл болгаш чогаал кичээлинге чурук-биле ажыл // ж-л «Башкы», 2005 №1.- Ар.22
7. Иргит Е. Тыва дыл кичээлинге чугаа сайзырадылгазын экижидериниң оруктары // ж-л «Башкы», 2005 №1.
народов», 1957 №3
8.Кунгаа М.Б. Ортумак школага тыва чогаалды башкылаарының чамдык айтырыглары // ж-л «Башкы», 1993 №6.
9. Литвинов В.В. Воспитательное значение школьных сочинений // ж-л «Литература в школе», 1947 №4, 61-66 с.
10. Ломидзе Г. Истоки единства // ж-л «Вопросы литературы», 1972 №12.-119-120 с.
11. Самдан З.Б. «Араттың сөзүнүң тыва чечен чогаалда онзагай туружу. Улуг-Хем.-2002.-№1.-Ар.146-152.
12. Панченко О.Н., Новиков Л.А. Художественный текст и его анализ// ж-л «Русский язык в школе», 1989 №2, 112-115 с.
13. Чаурина Р.А. Пейзаж в романе М.Ю. Лермонтова «Герой нашего времени». М.: Русский язык в национальной школе, 1990. №10.-32-35 с.
14. Шожал З. Пейзаж овур-хевирлерни ажыдарының уран аргазы // ж-л «Башкы», 2005 №2.- Ар. 38-40.
+=редилге номнары:
1. Абрамович Г.Л. Введение в литературоведение. М.: Учпедгиз, 1953. – 63 с.
2. Бавуу-Сюрюн М.В., Чамзырын Е.Т. Чогаадыгга канчаар белеткенирил? Кызыл: ТывКУ, 1999.- Ар. 15.
3. Баранов М.Т., Ладыженская Т.А. и др. Методика преподавания русского языка. М.: Просвещение, 1990. – 368 с.
4. Богуславская Н.Е., Капинос В.И. и др. Методика развития речи на уроках русского языка. М.: Просвещение, 1980.- 240 с.
5. Бородич А.М. Методика развития речи детей. М.: Просвещение, 1981. – 255 с.
6. Власенков А.И. Общие вопросы методики русского языка в средней школе. М.: Просвещение, 1973. – 384 с.
7. Гринина-Земскова А.М. Сочинения в газетных жанрах (4-8 классы). М.:Просвещение, 1977. – 198 с.
8. Державин Н.С. Основа методики преподавания русского языка в средней школе. Петербург, 1917. – 320 с.
9. Купалова А.Ю. Самостоятельная работа учащихся по русскому языку в 5 классе малокомплектной школы. М.: Просвещение, 1989. – 160 с. 10.
10.Крундышев А.А. Сочинения как вид самостоятельной работы. М.: Высшая школа, 1987.- 112 с.
11. Кызыл-оол В.С., Куулар Д.С. Методиктиг сүмелер: 5-ки класстың «Төрээн чогаал» ному-биле ажылдаар башкыларга дуза. – Кызыл: Тываның ном үнүрер чери, 1992
12. Ладыженская Т.А. Система обучения сочинения в 5-8 классах. М.: Просвещение, 1967. _ 300 с.
13. Март-оол К.Б. 5-9 класстарга тыва дылды башкылаарының методиказы. Кызыл: ТНҮЧ, 2002. – 271 с.
14. Монгуш А.М. Методиктиг сүмелер: ортумак школаның 6 клазының «Төрээн чогаал» деп өөредилге ному-биле ажылдаар башкыларга дузаламчы – Кызыл: Тываның ном үндүрер чери, 1982.
15. Морозова Н.П. Учимся писать сочинение. М.: Просвещение, 1987. – 126 с.
16. Озеров Ю.А. Раздумья перед сочинением. М.: высшая школа, 1990. – 154 с.
17. Сүндүп Д.Ч. Тыва улустуң аас чогаалын школаларга өөредириниң методиказы - Кызыл: Тываның ном үндүрер чери, 1992.
18. Оргу К.Х. Тыва дылды ортумак школага башкылаарының методиказы. Кызыл, Тываның ном үндүрер чери, 1968. – 185 ар.
19. Орлов Б.А. Как писать сочинение по литературе. М. : Просвещение, 1977. – 77 с.
20. Откупщиков Ю.В. К истокам слова... (Рассказы о науке этимологии). М.: Просвещение, 1986. – 176 с.
21. Пожилова Л.В. Сафиуллин Я.Г. Как работать над сочинением. Казань.: Издательство Казанского университета, 1978.-159 с.
22. Пустовалов П.С., Сенкевич М.П. Пособие по развитию речи. М.: Просвещение, 1987. – 288 с.
23. Равенский Ю.И., Ивченков П.Ф. Развивайте дар слова: Факультативный курс «Теория и практика сочинений разных жанров (8-9 классов)». М.: Просвещение, 1990. – 176 с.
24. Текучев А.В. Основы методики русского языка в 4-8 классах. М.: Просвещение, 1983. – 287 с.
25. Хасанов Н.М., Анисимов Г.А. и др. Методика обучения русскому языку в 4-10 классах тюркоязычных школ. Л.: Просвещение, 1984. – 320 с.
26. Хасанов Н.М., Анисимов Г.А. и др. Методика обучения русскому языку в 5-11 классах народов тюркской группы. Л.: Просвещение, 1990. – 336 с.
27. Чернец Л.В. и др. Школьный словарь литературоведческих терминов. М.: Просвещение, 2002.
28. Шакирова Л.З., Саяхова Л.Г. Практикум по методике преподавания русского языка в национальной школе. Л.: Просвещение, 1987. -303 с.
Словарьлар даёзызы:
1. Николюкин А.Н. Литературная энциклопедия терминов и понятий. М.: НПК «Интелвак», 2001. – 731-733 с.
2. Чернец Л.В. и др. Школьный словарь литературоведческих терминов. М.: Просвещение, 2002.