ТАЙЫЛБЫР БИЖИК
Тыва дыл – Азия диптиң төвүнде чурттап чоруур түрк дылдыг чоннарның төлээзи болур тыва чоннуң төрээн дылы. Тыва дыл ук чоннуң аразында кол харылзажылга дылы болуп, ниитилелдиң аңгы-аңгы адырларында, эң ылаңгыя культура болгаш эртем төптеринде ажыглаттынып болгаш амыдыралдың янзы-бүрү негелделерин хандырып чоруурундан аңгыда, дараазында хүлээлгелерни база күүседип турар:
-тыва чоннуң салгалдарының аразында харылзажылганың база бир аргазы;
-тываларның өгбелеринден чүс-чүс чылдарда аас чугаа дамчыштыр салгап ап келгени улустуң байлак аас чогаалының хөй янзы жанрларының шыгжаттынып, кадагалаттынган дылы;
-сөс болгаш чечен чогаалдың чогааттынып, нептереп турарының бадыткалы;
-өске эртемнерни шиңгээдип алырынга өзек болбушаан, уругларның бүгү талазы-биле сайзыралынга идиг болуп;
-эртемде чаа ажыдыышкыннарның дылы болбушаан, амгы үеде нептереп турар массалыг чепсектерниң, уран чүүл база культураның хөй аңгы хевирлери (жанрлары) байлаа-биле ажыглаттынып;
-амыдыралдың аңгы-аңгы адырларындан бүгү информация, медээлерни дамчыдар болгаш чыырының кол аргазы кылдыр тыва чонга бараан болуп чоруур.
Тыва дыл _ Тыва Республикада орус дыл-биле чергелештир күрүне дылы. Төрээн тыва дылынга тода, шын база хостуг чугаалажып билири тыва кижиниң бүгү талалыг сайзыралынга, амыдырал-чуртталгазынга, ажыл-агыйынга, эртем-өөредилгезинге чедиишкинниг болурунуң магадылалын берип турар. Ынчангаш тыва уругларга орус дыл-биле чергелештир төрээн дылын билири чугула болганда, ону школа назыны четпээн (уруглар садтарынга) болгаш эге, ортумак база дээди өөредилге черлеринге бедик деңнелге сонуурганчыг кылдыр өөредири чугула. Национал школа тыва улустуң аас чогаалын болгаш тыва чечен чогаалдың байлаан дамчыштыр сѳс курлавырын байыдып, тѳрээн дылынга арыг, чараш, хостуг, албадал чокка чугаалап билир кылдыр келир үениң салгалын ѳѳредип-чаңчыктырыр ужурлуг. Тыва дылды 5-9, 10-11 класстарга ѳѳредиринге кол удуртулгазы кылдыр бо программаны тургускан.
Кол ниити болгаш ортумак (долу) ѳѳредилгениң тѳрээн дылга чижек программазы Ийиги салгалдың федералдыг күрүне стандартында кѳрдүнген Ниити ѳѳредилгениң утка-шынарының үндезининге болгаш Кол ниити болгаш ортумак (долу) ниити ѳѳредилгениң түңнелдериниң негелделеринге даянып тургустунган. Ында эге ѳѳредилгениң чижек программазын уламчылап турар кол ниити болгаш ортумак (долу) ѳѳредилгени сайзырадырының ниити идеяларын болгаш дүрүмнерин база ѳѳредилгениң бүгү талалыг угланыышкыннарын барымдаалап тургускан.
Ук чижек ажылчын программа школа башкыларынга класс аайы-биле ажылчын программалар тургузарынга кол үндезин болур. Ол ышкаш ѳѳредилге номнарының тургузукчуларынга тыва дыл курузунуң ѳскерилбес ѳзек (албан ѳѳредир) кезээн бо чижек программада айыткан. Ынчалза-даа ажылчын программа тургузуп турар башкылар боттары ѳѳреникчилерниң шиңгээдип алган билиглер, мергежилдер, чаңчылдарының деңнелиниң аайы-биле таарыштыр ѳскертип ап болур. Башкының ажылчын программазының болгаш ном авторларының материалдарының утказын делгемчидип азы кезектерге (модульдарга) чарып ѳѳредириниң аргаларын, уругларның хѳй янзы ажыл-чорудулгазының хевирлерин тып, ѳѳреникчилерни сайзырадыр, кижизидер, ниитилелдиң негелделеринге чаңчыктырарын ук чижек программа сүмелеп турар. Аңгы-аңгы хевирниң болгаш угланыышкынның ѳѳредилге черлеринге (лицей, гимназия, кайы-бир эртемни хандыр ѳѳредир школаларга дээш о.ѳ) ук программага даянып кылдынган башкының ажылчын программаларын ажыглап болур.
Чижек программада эге ниити ѳѳредилгеде уругларның шупту ажыл-чорудулгазының хевирлерин улаштыр сайзырадыры кѳрдүнген. Кол болгаш ортумак (долу) школаның тыва дылга программазын база 5-9, 10-11 класстарның уругларының психологтуг байдалын, назы-харын барымдаалап тургускан.